Жәнібек Тархан Қошқарұлы, Шақшақ Жәнібек (1693 - 1752 жылы Қостанай облысында Жангелдин ауданы Тосын құмы) - қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресінің қаһарманы
Жәнібек Тархан Қошқарұлы: азаттық күресінің қаһарманы
Жәнібек Тархан Қошқарұлы, ел ішінде Шақшақ Жәнібек атанған (1693–1752) — қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресіндегі көрнекті қолбасшы, мәмілегер тұлға. Ол Орта жүз құрамындағы арғын тайпасынан шыққан.
Тірек ұстаным
Ел тұтастығы мен еркіндігін сақтауға бағытталған саяси-әскери қызмет.
Күшті қыры
Әскери ұйымшылдық пен дипломатиялық дәлдік.
Тарихи орны
Жоңғарға қарсы ұрыстардың бел ортасында, Абылай ханның сенімді серігі.
Ерлік жолының басталуы
Жәнібектің атасы Шақшақ Аманжолұлы — ел аузында Еңсегей бойлы Ер Есім атанған Есім ханның қолбасшыларының бірі болған. Бұл әулеттік әскери дәстүр Жәнібектің қалыптасуына ықпал етті.
1710 жылы, он жеті жасында, ол Тәуке хан қолымен бірге жауға аттанып, жекпе-жекте қалмақтың бас батырын өлтіріп, есімі елге танылады.
Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес
Негізгі шайқастар мен кезеңдер
- 1717 жыл: Аягөз маңындағы шайқаста 24 жасында қол бастап, ерлігімен көзге түсті.
- 1723 жылдан бастап: бір жағынан Кіші жүз жасақтарына жәрдем беріп, Еділ қалмақтарына қарсы қимылдаса, екінші жағынан Бөгембай, Қабанбай, Малайсары, Райымбек, Өтеген батырлармен бірге оңтүстіктегі жоңғар шапқыншылығына тойтарыс берді.
- 1726 жыл: Ордабасыдағы ұйғарымнан кейін құрылған біріккен қазақ жасағы құрамында Сарысу өзенінің Бұланты саласы бойында жоңғарларға ойсырата соққы берді. Бұл ұрыста Орта жүздің ең ірі қолын Жәнібек Тархан басқарған.
- 1732 жыл: жеті мың қолдық жоңғар әскері Орта жүзге шабуыл жасағанда қазақ жасақтарына басшылық етіп, саны басым басқыншыларға қарсы төтеп берді.
Үздіксіз шапқыншылық қазақ елін титықтатып, сыртқы қысым күшейген кезеңде Ресейден көмек сұрау қажеттілігі туды. Дәл осы тұста Жәнібек Тарханның ел тұтастығы мен еркіндігі жолындағы саяси күресінің маңызды белестері басталды.
Абылай хан дәуіріндегі орны
Абылай хан тұсында Жәнібек Тархан қол бастап қана қоймай, ханның негізгі кеңесшілерінің бірі болды. Ел басқару ісіне және мемлекетаралық қатынастарға белсене араласты.
Аңыз бен дерек тоғысқан тұстар
Ел жадында сақталған аңыз-әңгімелерге қарағанда, Төле бидің түйесін бағып жүрген Сабалақтың (болашақ Абылай ханның) Ташкентті билеген Уәли сұлтанның баласы екенін алғаш жария еткендердің бірі — Жәнібек Тархан. Сондай-ақ, Абылай хан тағына отырған сәтінде бата бергені де айтылады.
Дипломатия және Ресеймен байланыс
1740–1741 жылдары Жәнібек Тархан жоңғар қоңтайшысының тұтқынындағы Абылайды босатып алуда ерекше мәмілегерлік шеберлік көрсетті. Орынбор комиссиясының бастығы И. И. Неплюевпен қатынасын ұтымды пайдаланып, жоңғар қоңтайшысынан арнайы елшілік шығаруға ықпал етеді. Іске Әбілмәмбет пен Әбілқайыр хандар да араласып, нәтижесінде Абылайды басқа адаммен аманатқа ауыстырып алады.
Келіссөздер және қайшылық
Абылай хан да, Жәнібек Тархан да Ресейдің қазақ жеріне бекіністер салуына үзілді-кесілді қарсы болған. Соған қарамастан, 1740 жылы шекара комиссиясының бастығы В. А. Урусовпен қазақ-орыс сауда қатынасын орнатуға және саяси байланыстарды нығайтуға бағытталған келіссөздерге қатысады.
Сауда керуендерінің қауіпсіздігі
Ресей әкімшілігі Орта Азиядан Орынборға қатынайтын сауда керуендерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндетін Жәнібек Тарханға жүктейді.
Ресми мәртебе
Кейін Жәнібек Тархан Абылай сұлтан, Әбілмәмбет хан, Қабанбай, Бөгенбай батырлармен бірге Орта жүздің Ресей қол астына өтуін ресми тіркеген құжатқа қол қояды. 1743 жылғы 11 шілдеде Ресей патшайымы Елизавета Петровнаның жарлығымен Қошқарұлы Жәнібекке тархан атағы берілді. Орта жүздегі билік Абылайдың қолына көшкен соң, Жәнібек Тарханның өкілдігі де жоғарылады.
Шоқан Уәлихановтың бағасы
Ш. Уәлихановтың пікірінше, Жәнібек Тархан көп тыңдап, аз сөйлейтін, екі ауыз сөзбен дауды шеше алатын, әділ әрі шешен адам болған.
Мұра, әулет және естелік
Отбасы және ұрпақ
Жәнібек Тарханның үлкен бәйбішесі — Тұрсынбай датқаның қызы, екінші әйелі — Әйтеке бидің қызы, үшінші әйелі — қалмақ ханының қызы, кіші әйелі — Қосым батырдың қызы болған. Осы бәйбішелерінен тараған Дәуітбай, Жауғашар, Ақпанбет, Тоқпанбет, Деріпсалы, Тоқтамыс ұрпақтары қазіргі кезде негізінен Қостанай облысы Жангелдин ауданында тұрады.
Жерленуі
Батырдың мәйіті Түркістанға жеткізіліп, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерленген.
Ел жадындағы бейне
Батыр есімі Бұқар жырау, Тәттіқара ақын, Абыз әулие жырларында кездеседі. Шақшақ Жәнібек батыр жырында, сондай-ақ Көкбайдың «Абылай» дастанында Жәнібек Тарханның ер тұлғасы нанымды суреттеледі.
Ескерткіш
1993 жылы Арқалық қаласында Жәнібек Тарханға арналған ескерткіш орнатылды.
Санат: KZ порталындағы қазақша рефераттар жинағы негізіндегі мәтін өңделіп, әдеби тұрғыда түзетілді.