Иә, Сүйер ұлың болса, Сен де сүй
«Иә, сүйер ұлың болса, сен де сүй. Сүйінерге жарар ол», — деп Абай атамыз айтқандай, қазақтың аспанындағы жұлдызына айналған ғалым, публицист, әдебиет зерттеушісі, саяхатшы-географ Шоқан Уәлихановтың өмірі туралы ой қозғау — көңілдегі сырдың арнасынан тасып, өзендей төгілуі секілді.
Шоқанның есімі мен шыққан тегі
Шоқанның шын аты-жөні — Мұхаммедханафия Шыңғысұлы Уәлиханов. Ал әжесі оны бала күнінен еркелетіп «Шоқаным» деп атағандықтан, кейін бұл есім көпшілікке Шоқан болып орнығып кеткен.
Тұлға болып қалыптасуына әсер еткен отбасы
Шоқанның атақты ғалым, тәрбиелі әрі қабілетті азамат болып өсуіне отбасындағы үш тұлғаның орны айрықша: әжесі — Айғаным, әкесі — Шыңғыс, анасы — Зейнеп.
Айғаным әже
Айғаным — көкірегі ояу, көзі ашық, сауатты, зерделі жан. «Бір тіл білсең — бір адамсың, екі тіл білсең — екі адамсың» деген сөздің мәніндей, ол парсы, шағатай, араб, орыс тілдерін меңгерген.
Кешкісін бала Шоқанға ертегі айтып, қазақ батырларының ел қорғаған ерліктері, ел ішіндегі тартыстардың себептері туралы тағылымды әңгімелер өрбітетін. Бұл оның дүниетанымын ерте кеңейткен рухани мектеп болды.
Әкесі — Шыңғыс
Шыңғыс баласына ерекше назар аударып, болашағынан үлкен үміт күткен. Әскери қызметте жүрсе де, өнерді қадірлеген, ақын-жазушылардың шығармаларын жинақтаған жан.
Шоқан Әубәкір молдадан дәріс алып, шығыс әдебиетімен, жыраулардың өмірі мен мұрасымен танысып, араб-парсы тілдері жайлы түсінігін тереңдетті. Осыдан-ақ Шоқанның ұшқыр ойлы, дарынды болып қалыптасуына әке тәрбиесінің ықпалы зор екенін аңғарамыз.
Анасы — Зейнеп
Зейнеп ана да қазақша-арабша сауаты бар, өз дәуірінің оқымысты адамдарының бірі еді. Баласына мейірім мен ізгілікті үзбей дарытып, болашақта елге пайдасы тиетін тұлға болып жетілуіне ықпал етті.
Ерте оянған зерде: ауыз әдебиеті мен өнерге жақындық
Ел аузындағы деректерге қарағанда, Шоқан жеті жасынан-ақ мектепте білімділігімен көзге түскен. Ол Ықылас атты шешеннен халықтың қызықты, тағылымды әңгімелерін тыңдап өсті.
Сонымен бірге Орынбай Бертағыұлы, Арыстанбай Тобылбайұлы, Досқожа мен Нұрымбай, Тоғжан мен Шөже Қаржаубайұлы секілді айтыс ақындарының жырларын зер сала тыңдауы — оның қазақ ауыз әдебиетін жан-тәнімен сүйгенін, естігенін тез жаттап алатын алғырлығын көрсетеді.
Музыкалық болмыс туралы бір бағалау
Жасында әжесі мен әкесінің ықпалымен ән-жырға, жыршылардың мұрасына қанып өскен Шоқан туралы сазгер Илья Жақановтың мынадай бағасы бар: «Шоқанның бітім-болмысы — тұнып тұрған музыка, халық ән-күйінің, даналық пен ұлылықтың символы».
Сурет өнері және жан-жақтылық
Шоқанның әдебиетке құмарлығы бір бөлек болса, суретке ынтасы өз алдына ерекше еді. Жануарлар мүсінін жасап, бейнелеуге машықтануы кейін карта сызу, бейнелік дәлдік қажет ететін жұмыстарға да жол ашты. Ол қазақтан шыққан тұңғыш суретшілердің бірі ретінде де танылды.
Білім жолы: Омбыдағы кадет корпусы
- 5 жасында хат таныды.
- 7 жасында өлең-жырды жатқа айтты.
- 11 жасында кадет корпусындағы ұстаздарды таңғалдырды.
Омбыда оқи жүріп, ол түрлі ғылым саласынан жан-жақты білім алып, «сегіз қырлы, бір сырлы» болмысы айқындалды.
Ел мұрасын Еуропаға танытқан еңбек
Шоқан өз халқының салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, мәдениетін, әдебиетін, өлең-жырын Еуропа жұртшылығына танытуға күш салды. Ол туған топырағы мен тарихи тамырын ғылыми тұрғыдан үлгі ете білді.
«Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырын алғашқылардың бірі болып орыс оқырманына таныстыруы — соның дәлелі.
Саяхат, география және карта
Көп жерді аралап, зерттеген өңірлерін картаға түсіруі арқылы Шоқан география ғылымының да іргетасын қалаған қазақтың алғашқы тұлғаларының бірі ретінде бағаланады. Бұл — ұмытылмауға тиіс еңбек.
Қорытынды ой
«Жігітке жетпіс өнер де аз» дегендей, Шоқан аз ғана ғұмырында ғылымның талай саласына үлес қосып, халқы үшін көп еңбек етті. Қараңғы қазақтың аспанында жұлдыздай сәулесін шашып, елге бағыт-бағдар бола білді.
«Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді» деген тәмсілдің мәніндей, Шоқан есімі де, мұрасы да халық жадында мәңгі тірі. Сондықтан біз оны қазақ көгіндегі мәңгілік шоқ жұлдыз деп танимыз.