Шалдарыңды құртыңдар
Қатыгез жарлық
Ерте заманда бір хан өзіне қарасты елге жар салады. Бүкіл халық жиналғанда, хан қатал үкімін жария етеді: әкесінің жасы алпыстан асқан әркім қартын айдалаға апарып тастауға міндетті. «Алпысқа келген шалдың керегі жоқ: іс істемейді, үйде жатып ішіп-жейді» дейді. Бұйрықты орындамағандардың басын аламын деп қорқытады.
Ханның жарлығы екі бола ма? Халық амалсыз көнеді. Содан бері алпысқа келген қарттарды елсіз жерге апарып тастау көп жылдарға созылған «заңға» айналады. Кейбірі шалдарды таудың қасындағы терең дарияға лақтырып өлтіретін болған.
Бала мен әке
Бір баланың әкесі алпыстан асыпты. Қарт әлі тың, ширақ. Бірақ оны үйде жасырып ұстау да, жұртқа көрсету де қауіпті. Сөйтіп бала әкесін арқалап, таудан асырып, терең дарияның жағасына келеді. Әкесін бір үлкен тастың үстіне отырғызып, өзі де демалуға отырады.
Сол сәтте қарт күледі. Бала таңырқап: «Әке, мен сізді өлтіруге алып келемін, сіз неге күлесіз?» — деп сұрайды.
Қарт күрсініп: «Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келер» деген сөз бар, балам, — дейді. — Мен де отыз жыл бұрын өз әкемді дәл осы жерге әкеліп, осы тасқа отырғызғанмын. Ол өмірін қимай жылап, «ең болмаса бір жыл жасыр» деп жалынып еді. Мен тыңдамадым, дарияға лақтырып жібердім. Енді сол хал өз басыма келгеніне күлемін: жалынып-жылаудың пайдасы не?
Бала осы сөзден шошып: «Бұл менің де басыма келеді ғой» деп ойлайды. Сөйтіп әкесін өлтірмей кері алып қайтады да, ешкімге көрсетпей сандыққа салып, жасырын ұстайды.
Сусыз шөлдегі ақыл
Күндердің күнінде хан алыс жорыққа аттанбақ болып, елден жігіт жинайды. Сандықтағы қарттың баласы да әскерге қосылуға міндетті болады. Мұны естіген әке: «Балам, ол жол — жаман жол, суы жоқ шөл. Мені де бірге ал» дейді.
Бала әкесін сандыққа салып, өгізге теңдеп алып, көп әскермен бірге жолға шығады. Ақыры әскер елсіз, сусыз шөлге тап болып, су таба алмай шөлден қырыла бастайды. Хан: «Су тапқан адамға мың ділда алтын беремін» деп жар салады. Бірақ ешкім су таппайды.
Қарапайым шешім
Сандықтан қарт: «Өгізді босат. Су бар жерді ол иіскеп, сүзеді. Сол жерді қазсаң, су шығады» дейді. Бала өгізді босатады. Өгіз мөңіреп барып бір жерді сүзіп құлайды. Сол жерді қазғанда, расымен су шыға келеді. Әскер су ішіп, аман қалады.
Хан баланың бұл ісіне қайран қалып, ішінен: «Мұны қалай тапты?» деп ойлап қояды.
Теңіз түбіндегі «гауһар»
Біраз күн жол жүріп, әскер үлкен теңізге келеді. Хан теңізге көз салса, су түбінде екі гауһар тас жарқырап жатқандай көрінеді. Хан тағы да жар салады: «Осы екеуін алып берген адамды уәзір етемін, әрі не сұраса да беремін» дейді.
Көп адам суға сүңгиді, талайы суға кетеді. Бірақ гауһарды ешкім алып шыға алмайды. Сонда сандықтағы қарт тағы сұрайды: «Неге тоқтап қалдыңдар?» Бала мән-жайды айтады.
Көзге көрінгеннің ар жағындағы шындық
Қарт: «Гауһар су түбінде емес, жағалауда болуы мүмкін» дейді де, «айналанда құстың ұясы бар ма?» деп сұрайды. Бала қараса, теңіз жағасында бір бәйтерек өсіп тұр, басында құс ұя салған екен.
Қарт сөзін жалғайды: гауһар суға түспеген, ол ұяда жатыр; суға тек сәулесі түсіп тұр. Тағы да ескертеді: хан қысым жасап, «ақиқатын айт» деп қинайды. Сондықтан алдымен «кешіремін» деген уәде ал, содан кейін шындығын айт.
Бала ханға барып: «Гауһарды мен табамын» дейді. Бәйтеректегі ұядан гауһарды алып береді. Хан таңданып: «Мұны қалай ойлап таптың? Бұл өз ақылың емес. Шыныңды айт!» деп қысады. Ақыры бала қатты қысым көріп, дарға тартылар шақта шындықты айтады.
Заңның өзгеруі
Хан сандықты ашқызып, қартты шығарады. Баланы уәзір етеді. Елге оралған соң бұрынғы қатігез заңды күшінен қалдырып: қарттарды өлтіру тоқтатылсын, кәріні сақтау керек деп қайта жарлық таратады.
Түйін
Осы оқиғадан кейін ел ішінде: «Алпысқа келгеннен ақыл сұра!» деген мәтел қалған деседі.