Менің жасымды неге сыйламайсыңдар
Қызмет жолының басталуы және шақыру
Мен Ленинград қаржы академиясы жанындағы мамандық жетілдіру курсын аяқтағаннан кейін, КСРО Өнеркәсіп банкінің Алматыдағы қазақ конторында экономист-консультант болып қызмет атқардым. 1935 жылдың қарашасында Орта Азия әскери округінің Ташкенттегі машықтандыру орталығына запастағы командирлер шақырылды. Солардың ішінде мен де болдым.
Командирлер: Вахалов пен Чистяков
Полковник Павел Вахалов
Біздің топтың командирі орта бойлы, арықша келген, ойлы қоңыр көзді, сопақ жүзді полковник Павел Вахалов еді. Ол екі мәрте «Қызыл Ту» орденімен марапатталған, азамат соғысында эскадронды алғырлықпен басқарған тәжірибелі жауынгер болатын.
Павел Вахалов сияқты қос орденді командирлер ол кезде бүкіл Орта Азия мен Қазақстанда үшеу-ақ еді. Қалған екеуі — полковник И.В. Панфилов және қазақ азаматы Жармұхамедов.
Майор Степан Чистяков
Жиынның екінші тобына сабырлы, қарапайым, сұңғақ бойлы сары кісі — майор Степан Чистяков басшылық етті. Ол бұған дейін атқыштар батальонының командирі болған екен.
Вахаловтың мінезі мен ұстаздық болмысы
Азамат соғысынан алған ауыр жарақаттың салдарынан Павел Вахалов сылти басып жүретін. Соған қарамастан ол қызу қанды, жылдам адам еді. Көбіне аяғындағы кемістігін ұмытып кетіп, бізге сап түзеудің жолдарын, қару ұстаудың тәсілдерін, гимнастикалық жабдықтарда жаттығудың әдістерін, кедергіден өтудің амалдарын өзі құмарлана көрсететін.
Оны көргенде өзіме-өзім: «Аяғым-қолым сау, өзім одан жаспын, қалайша тыңдамаймын?» деп намыстанып, барымызды салып жаттығатынбыз.
Адамды кемітпеу туралы өсиет
Павел Васильевичті біз алғаш жолыққан күннен-ақ аға тұттық. Ол мейірімді, кішіпейіл, үлкенге ізет көрсетіп, кішіге қамқор бола білетін совет командирі еді. Қанша ашуланса да, қанша ұрысса да, ол ешқашан ар-намысқа тиіп, кеміте сөйлемейтін.
«Сен де адамсың. Саған бағынып тұрған да — адамдар. Олардың ар-намысы бар. Кемітпей, мұқатпай биле».
Ойдың тереңдігі — «ақындық»
Ол бізге сабақ бергенде кітапқа қарап оқымайтын. Қалжың мен әзілді араластырып сөйлейтін, бірақ әзілінің өзі негізгі ойдан ауытқымайтын. Қазір егде тартқанда ойласам, оның табиғатында бір ақындық бар еді: терең ой, елжіреген жүрек, кейде қуанышты, кейде мұңды үн.
Ол өмірінде бір шумақ өлең жазбаған болуы мүмкін. Бірақ ақындық — алдымен мида, одан соң ойда, жүректе. Ұйқасқа құл болғанның бәрі ақын емес; ақын болу үшін терең ой мен тебірентетін жүрек керек.
Уақытты бағалау және ортақ келісім
Бір жетіден соң ол біздің жиырма адамдық топты үш шағын топқа бөліп, әрқайсысына басшы тағайындады. Сол сәтте ол уақыт туралы, жауапкершілік туралы ойын ашық айтты:
«Ұшқан құсқа да, жүгірген аңға да, өсімдікке де, адамға да жаратқан бір-ақ өмір береді. Біз уақытты бағалай білмейміз — үлкен қателігіміз осы».
«Мен бастықпын деп шіреніп, сендердің уақыттарыңды ұрлағым келмейді. Сендер де менің уақытымды ұрламаңдар. Маған да жан керек».
«Өкімет пен партияның тапсырмасын орындау — азаматтық парыз. Бір-бірімізді дұрыс түсінейік. Келістік пе, жолдастар?»
Біз де күліп: «Келістік!» деп жауап бердік.
Тұйық мінезді, әдепті түркмен жігіті інілік ықыласпен ақалтеке тұқымының әсем торы сәйгүлігін Вахаловтың алдына алып келіп, қолтығынан сүйеп аттандыратын. Командир бізбен қоштасып, әзірліктерің сәтті болсын деп арғымағын тақымдап шаба жөнелетін. Біз екі көзіміз төрт болып, соңынан ұзақ қарап қалатынбыз.
Өз бетімізше дайындық және топ ішіндегі адамдар
Өз бетімізше даярланатын кездерде бес-алты адамнан топтасып, келесі күнгі сабақты ақылдасып әзірлейтінбіз. Арамызда бұрын взвод, рота командирі болған, азамат соғысының ащы-тұщысын көрген тәжірибелі кісілер де бар еді. Олардың көбі менен бір-екі мүшел үлкен; ең кішісі мен болдым.
Әркімнің өз шеберлігі
- Бухгалтер Бусин — тамаша гимнаст.
- Колхоз бастығы Красноносов — сап ісінің асқан шебері.
- Инженер Сорокин — баллистика мен артиллерияны жақсы білетін.
- Өзбек Ахметов — уставтың барлық тарауларын жатқа білетін («уставшы» деп атайтынбыз).
- Татар мұғалімі Шарапов — қару-жарақты жіліктеп ажыратып, дәл қоса білетін.
- Тергеуші Пашковский — әсіресе тактикада терең ойланып, тұжырымды пікір айта білетін.
- Завхоз Старостин — ұқыптылықтың құлы; казармадағы ең ұсақ бейберекеттің өзін қалт жібермейтін.
Старшина мен көмекші
Вахалов адам танығыш кісі болғандықтан, Старостинді біздің топқа старшина етіп тағайындады. Жасым да, шенім де кіші болған соң, мені оның көмекшісі етіп қойды.
Машықтану оңай емес: қаражат керек, қайрат керек, қару мен жарақ керек. Олардың бәрі бірдей оңай табылмайды. Старостин жетіспегеннің бәрін менің мойныма артты. Жүгіріп жүрмін: бір нәрсе бар, бір нәрсе жоқ. Маған сенген соң, жоқты да табуға міндеттімін.
Топ ішіндегі әзіл
Топта әзіл ретінде Старостинді «біздің генерал» дейтін, ал мені «генерал Энтоның офицері — ерекше тапсырмалар бойынша офицер» деп атайтын болды. (Старостин сөзге олақ: «Я поручаю вам — энто...» дейтін. Оның «энто» дегені — «это» сөзінің бұрмаланған түрі.)
Содан бастап екеуіміз де қалжыңның кейіпкеріне айналдық.
Күн тәртібі: бақылау, рапорт, қорытынды
Вахалов таң сәріде біз оянбай тұрып келетін. Таңғы дене шынықтыруды көзімен көріп, басы-қасында болып, содан соң азанғы шайын ішу үшін үйіне қайтып кететін. Машықтануға бес минут қалғанда дәл уақытында қайта келіп, әр топ басшысынан дайындық туралы рапорт қабылдайтын.
«Бүгін не істедік? Ертең не істеуіміз керек?»
Ол ешкімнің сөзін бөліп, зіркілдеп ескертпе жасамайтын. Сабақ соңында ғана бәрін таразылап: «Бүгін біз не істедік, не таптық? Ертең не істеуіміз керек?» деп, кеткен қатені атап, ертең қайталамауды талап ететін.
Шахмат, соғыс және командирдің ауыр міндеті
Вахалов командирдің ойлау жүйесін шахматпен салыстыратын:
«Дұшпан сырын айтпайды. Бірақ тамырын ұстап, сырын білу — командирдің негізгі міндеті».
«Шахмат ойнай білмейтін командир — командир емес».
«Соғыс та — шахматтың бір түрі. Ойламаған командир соғыста опырылады; өзімен бірге қарамағындағыларды да қырады».
Ол сөзін әрдайым адамға, солдатқа құрметпен тірейтін: солдатты аялай білу, шенге масаттанбау, ақылмен басқару.
Ашық партия жиналысы және Старостиннің реніші
Бір күні біздің топта ашық партия жиналысы өтті. Мұғалім Шарапов халықаралық жағдай жөнінде баяндама жасады. Мен Старостиннің тапсырмасымен жүгіріп жүріп, залға кешігіп кірдім; баяндаманың басын естімеген соң, соңын толық түсініп үлгермедім.
Бусиннің сөзіндегі ауыр шындық
Баяндамадан кейін бірінші болып бухгалтер Бусин сөйлеп, Муссолинидің Абиссинияға (Эфиопияға) жасаған агрессиясын дәлел-дәйекпен баяндады. Оның у — иприт қолданғанын айтып, адам айуандыққа қалай баратынын алғаш рет терең сезінгенін жеткізді:
«Адам айуан емес. Адамды айуан еткен — империализм».
Көпшілік пікір және «сөзді жинақтау»
Өзге шешендер де қызу, ұтымды сөйледі: инженер индустрияның өсуін, колхоз бастығы ауылдағы өзгерісті, Ахметов мемлекеттік және кооперативтік саудаға көшудің артықшылығын талдады. Бір мезетте Пашковский орнынан тұрып: «Осымен сөзді жинақтасақ» деген ұсыныс айтты.
Старостин: тәртіп, міндет және әзілдің шегі
Ұзақ үнсіздіктен кейін Старостин сөз алды. Ол халықаралық жағдайды терең білмейтінін мойындаса да, баспашыларға қарсы күрес тәжірибесін айтып өтті, Абиссиния жауынгерлерінің табандылығын батырлыққа балап, Муссолини мен өзге басқыншыларды қатты сынады.
Сосын өз міндетіне көшіп, старшина ретінде тәртіпті бақылау, машықтануға құрал-жабдық әзірлеу, тамақ, көрпе-төсек, киім ауыстыру, моншаға апару сияқты шаруаның салмағын айтты. Көмекшісі ретінде менің елгезектігімді атап өтті, бірақ топтың «генерал» және «офицер» деп мазақтап атайтынына реніш білдірді.
«Бұл не деген бізді мазақтау? Тәртіптің аты — тәртіп. Бұйрықты бұлжытпай орындау керек».
Вахаловтың ара түсуі
Вахалов сөз алып, бүгінгі баяндама мен пікірлерге ризашылығын білдірді. Соңғы жылдардағы соғыс оқиғалары алдағы бір сұрқия қауіптің хабаршысы секілді екенін еске салды. Қорғаныс әзірлігі үшін әр запастағы командирдің дайындығын күшейту керегін айтты.
Ол Старостиннің ықыласын құптап, маған да жылы лебіз білдірді. Екеуімізден әзіл аттарды көңілге ауыр алмауды сұрады.
«Халқымыз “Сақтықта қорлық жоқ” дейді. Егер алда соғыс бола қалса, біз барынша дайын болуымыз керек».
Социалистік жарыс, инспекция және қобалжу
Жиналыста Чистяков тобы бізді социалистік жарысқа шақырғаны хабарланды. Біз қабыл алдық. Машықтанудың соңғы екі аптасы ерекше ауыр өтті: Вахалов әрқайсымызды назарынан таса қылмай, қадағалап жүрді.
Инспектирование: емтихан сәті
Ақырғы үш күнде округтің әскери дайындық басқармасының бастығы комдив Брилев төрт командирмен бірге біздің дайындықты тексерді. Әскер тілінде бұл — инспектирование, яғни сыннан өткізу, емтихан алу. Мұндайда қобалжымайтын адам болмайды. Оның үстіне біз Чистяковтың тобымен жарыста тұрдық.
Турниктегі сүріну және қайта тұру
Мен турникте айналудан сүріндім. Вахалов шыдамы таусылып, қатқыл үн қатты. Мен ентігіп: «Бұлай болады деп өзім де ойлаған жоқ едім», — дедім. Сол кезде комдив Брилев ара түсіп, асықтырмауды өтінді.
Бусин мені зекігенде, Брилев оны да тоқтатып: «Сәтсіздікке әркім душар болады… Кемітпей, кекетпей сөйлеңіз» деді.
Вахалов қайта шақырып: «К снаряду!» — деп бұйырды. Мен барлық күшімді жинап, турникте шыр көбелек айналып, жаттығуды таза аяқтадым (әскер тілінде — крутить солнце).
Брилев қимылымды жоғары бағалады, бірақ алғашқы сүрінгенімді ескеріп, «төрттен артық қоя алмаймын» деді. Вахалов қарсыласпай, инспектордың әділдігіне алғыс айтты.
Атыс алаңындағы сын және тең нәтиже
Машықтану нысана атумен аяқталуы тиіс еді. Күн ашық, жарқыраған. Таңғы сағат онда екі топ та гарнизонның атыс алаңында сапқа тұрды (әскер тілінде — тир). Көз алдымыздағы нысана — қара дөңгелек қағаз, қашықтығы жүз метр. Екі минут ішінде үш оқ атуымыз керек: 18 ұпай — қатардан қалмадың, 20 ұпай — әжептәуір, 20-дан асса — мергенге жақын.
Менің нәтижем
Мен 23 ұпай алдым. Оқ нысананың жоғарғы оң жағына топтанып, 7, 8, 8 шеңберіне тиді.
Екі топтың көрсеткіші
Вахалов қорытындысында екі топтың да көрсеткіші барлық жағынан тепе-тең шыққанын айтты.
Теңдікті мойындамау
Брилев бірінші орынды екі топқа бірдей бермек болды. Бірақ Чистяков бұған көнбей, «не жеңдіріңіз, не жеңілтіңіз» деп, қосымша сайыс ұсынды.
Қосымша сайыс: сенім салмағы
Чистяков екі топтан бір-бір үздік атқышты шығарып, бетпе-бет сайыс жасауды ұсынды. Өз тобынан Петровты таңдады: оның бүгінгі көрсеткіші — 23 ұпай. Біз жақтан Пашковскийдің 25 ұпайы бар еді. Бірақ Вахалов менің оғымның топтасуын ерекше бағалап, маған сенім артты:
«Пашковскийдің қадірін білсем де, мына қазаққа сеніп тұрмын… Орысша айтқанда, сен “бровьқа емес, ресницаға” атасың».
«Сені айтыс-тартысқа салдым. Сеніп салып отырмын. Бар орныңа».
Вахаловпен бірге атыс шебіне бара жатқанымда, соңымнан жігіттер «Сапарың сәтті болсын!» деп шуылдады. Чистяков Петровты ертіп келді. Сөйтіп, бақылаушылардан оқшау, атыс шебінде төртеуміз ғана қалдық.
Менің мылтығым тазаланған еді. Петров — пәкене бойлы, арық, қысық қара көзді жігіт болатын…