Бір кісі өлер алдында артында қалып бара жатқан жалғыз баласы Есекмергенге өзінің басынан өткендерін айта келіп
Әке өсиеті және баланың тәуекелі
Бір кісі өлер алдында артында қалып бара жатқан жалғыз баласы Есекмергенге басынан өткендерін айтып: «Балам, аң аулап жүріп жалғыз орманға барма. Бара қалсаң, тақыр жердегі молаға түнеуші болма», – деп өсиет етеді.
Баласы «мақұл» дегенімен, есейе келе көңіліне күдік ұялайды: әкесі неге орманнан тыйды, мола мен тақырдың сыры неде? Сөйтіп, бір күні садағын асынып, жалғыз өзі орманға аттанады.
Орман түніндегі айла: жезтырнақпен кездесу
Есекмерген жас болса да батыр, құралайды көзге ататын мерген еді. Ол орманды емін-еркін аралап, құс атып, пісіріп жейді де, ақырында сол жерде түнеуге бел буады.
Түнгі от басындағы сынақ
Түнде үш ағаштың басын құрастырып от жағып, жол қазанына ет асып отырғанда, қасына ұзын бойлы жезтырнақ келеді. Мерген оған ет ұсынады. Бірақ жезтырнақ алғанын жей алмайды. Сонда Есекмерген етті қасығымен өзі оның аузына салып береді.
Ет жеп болған соң, жезтырнақ кетіп қалады. Ал мерген оның қайта оралатынын сезіп, сақтыққа көшеді.
Қақпан
Есекмерген оттың қасына бір томар әкеліп жатқызып, басына бөркін кигізіп, үстіне сырт киімін жабады. Өзі биік ағаштың бұтағына шығып, тыныш күтеді.
Жауға қарсы шешім
Жезтырнақ ептеп келіп, «мерген жатыр» деп ойлаған томарды бас салады. Тырнақтары томарға шегедей қадалып, суыра алмай әлек болады. Сол сәтте Есекмерген оны садағымен атып өлтіреді де, тырнақтарын кесіп алады.
Мола маңындағы қауіп: таутайлақ
Таң атқан соң мерген іздеген моласын табады. Аң атып, асып жеп, бір күні моланың жанына түнейді. Түнде тамақ ішіп отырғанда қасына таутайлақ келеді.
Жанын тілінде ұстаған мақұлық
Әуелде бала сескеніп қалады. Бірақ дереу өзін жинап: «Бұның жаны тілінде болар, өйткені жалаған жерін ойып кетеді», – дегенді есіне түсіреді де, қапысыз қимылдап тілін кесіп алады. Таутайлақ сол жерде жан тапсырады.
«Екеуінен де аман өттім, енді несінен қорқамын?» – деп мерген енді тақыр жерді іздеуге кіріседі.
Тақырдағы тұзақ: тірі тау — айдаһар
Тақыр да табылады. Есекмерген бір түнді сол жерде өткізеді. Түні бойы ешкім келмейді. Бірақ таңертең оянса, айналасын биік тау қоршап қалыпты.
Ол таудан әрі де, бері де өте алмайды. Аласа жерін іздеп шықпақ болса, тау сілкініп, одан сайын биіктеп кетеді. Ақыры тауға тіл бітеді.
Айдаһардың талабы
«Сен Есекмергенсің, мен айдаһармын. Сенің батырлығыңды біліп, сені осылай айламен қолға түсірдім. Менің екі туысым бар еді: бірі — жезтырнақ, екіншісі — таутайлақ. Сен екеуін де өлтірдің. Олар маған қиын шақта көмек беретін. Енді сен бұдан былай маған болыссаң ғана еліңе аман жіберемін», – дейді.
Есекмерген: «Жарайды, босатсаң, болысайын», – деп келіседі.
Соңғы айдаһарға серік болу
Тау кейпіндегі айдаһар енді шын бейнесіне еніп, Есекмергенді өз мекеніне алып келеді. Ол жерде айдаһардың айтқаны рас болып шығады: тірі қалғаны — жалғыз осы айдаһар ғана екен.
Қалғандарының бәрін басқа бір ордалы айдаһар жыл сайын қырып кетеді екен. Биыл да олар соңғы айдаһарды өлтіруге келмек. Бірақ бұл жолы жалғыз айдаһардың жанында Есекмерген бар.
Қару
Есекмергеннің қолында қылышы және жезтырнақтан алған тырнақтары болады.
Айқас
Ол екі қаруын кезек сілтеп, ордалы айдаһарларға қарсы тұрып, оларды қырады.
Сый
Риза болған жалғыз айдаһар оған ат басындай алтын, қой басындай күміс береді.
Есекмерген олжасына разы болып, еліне қайтады.
Аман оралу және мұратқа жету
Есекмерген елін де табады. Ол кеткенде артында жалғыз шешесі қалған еді: баласын күндіз-түні ойлап, көз жасы тыйылмай, зарығып жүрген болатын.
Ақыры баласы аман-есен келіп, шешесін қуантады. Сөйтіп, Есекмерген қызықты дәурен сүріп, дәулеті артып, барша мұратына жетеді.