Жолы тағы жаман
Маңқыстауда мұнайдың үлкен дәуірі басталған сәт
1963 жылдың желтоқсанында Маңқыстау барлаушылары мемлекеттік тапсырманы ойдағыдай орындап, Өзен мен Жетібай кен орындарынан мұнай көздерін ашты. Кен орындарындағы сұйық отын көлемі есептеліп, бұл қорды жоғары басшылықтың қарауына ұсыну қалды.
Мұнайшылар есептеген қор КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы қазбалы байлықтар қоры комитетінің бекітуіне Мәскеуге жіберілді. Мемлекеттік кен қорлары комитеті Өзен мен Жетібайдың қорын айтарлықтай өзгеріссіз бекітіп, ел қазынасының қатарына қосты.
Бекітілген қор
Өзен мен Жетібайдың мұнай қоры ресми түрде тіркеліп, өндірісті жедел бастауға құқық берді.
Ұйымдастыру
1964 жылдың басында Маңқыстау мұнай бірлестігі құрылып, Өзен кен орнын игеруге мұнай өндіру басқармасы ашылды.
Жауапкершілік
Қанша басқару буыны болса да, бұйрықтың орындалар нүктесі біреу еді: Өзен.
Инфрақұрылым: өндіріс қатарында жүретін құрылыс
Үкімет пен партия Маңқыстау мұнайын халық игілігіне тезірек жарату үшін жағдай жасауды күшейтті. Сол жылы Шевченко қаласында қалалық партия комитеті құрылды. Әуелі құрылыс басқармасы, кейін құрылыс тресі ашылды. Бұрғылау мекемесінен соң жабдықтау, геофизика, автомобиль трестері де құрылып, жүйе біртіндеп толықты.
Көлік пен байланыс
- Маңқыстау–Мақат темір жолының құрылысы жедел аяқталды.
- Самолет қатынасы айтарлықтай жақсарды.
- Шевченкодан Өзенге асфальт жол, электр және байланыс желілері салына бастады.
Су, мұнай, газ
- Мұнай, газ, су құбырларын салу жұмысы қатар жүрді.
- Сауысқаннан су скважиналары қазылып, су құбырмен Өзенге жеткізілді.
- Ералиевте теңіз порты салынды.
Өндірісті жеделдету үшін жетекші мұнай-газ институттары ғылыми-зерттеу және жобалау жұмыстарына қатысты. Басқару қызметін күшейту мақсатында одақтық министрліктен, оңтүстік аудандардағы мұнай өндірісін үйлестіретін бас басқармадан Қараев жолдас және басқа да мамандар бөлінді. Дегенмен, қандай деңгейден нұсқау түссе де, оның атқарылар орны Өзен еді.
Алғашқы адамдар: кадр іздеу және алғашқы қоныс
Өзен кен орнын игеру ісін ұйымдастыру керек болды. Барлаушылар қорды тереңірек зерттеп, жаңа мұнай көздерін тапсырмақ еді. Ал өндіріс үшін салынатын қаланың мәселесі әлі шешілмеген: тек бұрын қағылған қазықтың орны бар. Сол жерге вагон үйлер жеткізіліп, құрылысшылардың бір учаскесі орналаса бастады.
Көп пәтерлі үйдің құрылысы біткенше мен бұрын еңбек еткен мұнайшылар орталығы — Ембі ауданына кадр жинауға аттандым. Аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы Саламат Мұқашев тәжірибелі мұнайшы еді. Алғашында мені “жұмысшыларды азғырып әкетуге келдің бе?” деп жақтырмай қала ма деп қауіптенгенмін, бірақ бұл күдік орынсыз болып шықты.
Ең алғашқы топ
Құлсары, Қосшағыл, Мақат, Доссор кәсіпшіліктерін аралап, мұнайшыларға Маңқыстаудың жай-күйі ашық айтылды. Нәтижесінде қиындықтан тайынбайтын, тәуекелге бел байлаған он энтузиаст Маңқыстауға баруға келісім берді.
Болашақ жаңа Өзен қаласының алғашқы тұрғындарының қатарында Сағыздан келген оператор Нұрмұханов Кемелхан, Құлсарыдан Бисалиев Омар, Жұбанов Белек, Ығылманов Атырау, Қорқытов Байжан, Жалғаспаев Ысмағұл және басқа да азаматтар болды. Олар шілденің ыстығында жеңіл-желпі көшіп келіп, әлі толық бітіп үлгермеген баракқа орналасты да, барлаудан шыққан скважиналарды пайдалануға дайындау жұмысына кірісті.
Тәжірибе мен тәртіп: Бердіғожин және жаңа ұйытқы
Осы тұста Маңқыстаудағы мұнай өндіру ісіне түбектің бұрынғы бірінші барлаушысы, 1957 жылы барлау тресін құрып, оны үш жыл басқарған қарт мұнайшы Орынбай Бердіғожин де келді. Дүбір шықса жата алмайтын кәрі тарлан өзі бастатқан істі аяқтауға келген еді.
Жедел тұрмыстық жағдай
Баракты тез бітіруге күш жұмылдырып, ішіне электр жарығын жүргіздірді, уақытша канализация мен су құбырын ұйымдастырды.
Еңбек ырғағы
Жасы алпысты алқымдаса да, қимылы ширақ, іске қабілетті, шаршамайтын еңбекқорлығы көпке үлгі болды.
Кәсіби ұйытқы
Басқарма бастығының орынбасары болып тағайындалып, өндірістің ішкі тәртібі мен ұйымдастыруын күшейтті.
Бір күні бакулік инженер, бірлестіктің мұнай өндіру бөлімі бастығының орынбасары Эфендиев Намик алғашқы кәсіпшілікке меңгеруші болып баруға ықылас білдірді. Ол Маңқыстауды игеруге өзі сұранып келген, зерек әрі іскер маман еді. Көп ұзамай ол кадр іздеуге Бакуге аттанып, іле-шала өзімен бірге 38 тәжірибелі мұнайшы ертіп келді. Олардың қатарында жер асты жөндеу мастерлері, машинистер, механик, геолог, инженер секілді түрлі бағыттың мамандары болды.
Сол жылы басқа өңірлерден де білікті кадрлар қосылды: бас маман, өндіріс-техника бөлімінің жетекшісі, бас геолог, еңбек бөлімінің бастығы және өзге де мамандар келді. Осылайша Маңқыстау мұнайын игеру ісіне кеңестің түкпір-түкпірінен әр ұлт өкілдері атсалысып, алғашқы күндерден-ақ көп ұлтты елдің ынтымағы айқын көрінді.
Өзеннің өсуі: жұмыс күші, тұрмыс, қала қажеттігі
Алғашқы жұмысшылар легі келген сайын Өзендегі істің қарқыны күшейді. Қыркүйекке дейін жұмысшы саны жүзден асты. Бір баракқа сыймағандарды барлаушылар поселкесіне орналастырдық, отбасылы адамдарға Шевченко қаласынан үй берілді.
Әуелгі жоспар бойынша жұмысшылар транспортпен келіп, негізінен Шевченкода тұруы тиіс еді. Бірақ арақашықтықтың қиындығы күн сайын сезілді: қала мен Өзен арасында қатынап жұмыс істеу ауыр болды. Соған байланысты Өзенде жұмысшылар қаласын өндіріс өрісімен қатар дамыту қажеттігі туындады. Бұл ұсыныстарды жоғары жақ та құптады.
Комсомолдық екпінді құрылыс
Өзендегі жаңа құрылыстың атағы елге тарады. Жастардан хат үстіне хат келіп, қиын жағдайда еңбек етіп, үлкен іске үлес қосуға ниет білдірушілер көбейді. Өзен кен орнын игеру ісі Бүкілодақтық комсомолдық екпінді құрылыс деп аталды.
Техникалық түйін: парафинді мұнай және алғашқы тәжірибе
1964 жылдың күзі басталысымен күрделі қиындық анық байқалды: Өзен мұнайының құрамында 20 пайыздан астам парафин бар еді. Салқын түскен сайын мұнай қоюланып, ақыры құбыр ішінде тығындалып қатып, бірқатар скважиналар өнім беруді тоқтатты.
Бұған қарсы шараларды ғылыми-зерттеу институттарымен бірлесіп, өндіріс кең жайылғанға дейін тәжірибелер арқылы дәлелдеу қажет болды. Осындай тәжірибенің бірі №13 скважинада жүргізілді: оның құбыры 5 шақырым жердегі №8 скважина басына дейін тартылып, әр 500 метр сайын шүмектер орнатылды. Белгілі уақыттарда пробалар алынып, лабораториялық зерттеулер арқылы қорытынды жасалуы тиіс еді.
Даланың суығы және жұмыстың салмағы
Ызғырық жел өңменіңнен өтетін. Маңқыстаудың қысы аса аязды болмаса да, шығыстан соғатын өкпек жел кей күндері берекеңді алады. Жұмыс желдің өтінде жүрді: кирза етік, жылы сырмақтың сыртынан кенеп плащ, құлақшын, түйе жүн қолғап — бәрі де төзімнің киімі іспетті.
Проба алу жұмысының ауырлығы көбіне өлшеуші кіші операторлар Қалмұратова Зина мен Бердіғожина Люсяға түсті. Олар қолғаптарын шешіп, нәзік саусақтарын майға батырып, мұнайды шөлмекке құйып, сыртынан белгі түсіріп отырды. Кран ашылғанда мұнай аспанға атып, желмен жан-жаққа шашырайтын.
Куйбышевтің «Гипровостокнефть» институты осы скважинаның пробаларын сұратқан еді. Ертең таңертең ұшатын қызметкерге үлгерту үшін уақыт тығыз болды.
Қайсарлықтың көрінісі: түнгі даладағы екі қыз
Мен қыздарды аяп, жұмысты тоқтатып қайтуды тапсырған едім. Бірақ проба толық алынбайынша олар кетпеді. «Екі-үш сағаттан соң автобус жіберіңдер», — деп хабар қалдырды.
Автобус жіберілді, бірақ түн ортасына дейін олар оралмады. Айдалада екі қыздың қалып қоюы бәрімізді алаңдатты: бұл жақта адамдардың өздері машинамен жүріп адасып кететін кездер болған. Таң ата шыққан жігіттер қуанышты хабар әкелді: автобус қыздарды аман-есен жеткізіпті.
Не болған еді?
«Ештеңе болған жоқ, автобус балшыққа батып қалып, кешігіп келдік», — деді Зина. Бірақ шын мәнінде түн суытып, жел күшейіп, мұнай үстеріне шашырап, алыс жақтан қасқырдың ұлығаны естілген.
Нәтиже
Олар алған пробаларды арқалап, батпаққа батқан автобус тұрған жаққа жаяу барып, дайындалған мұнайды дер кезінде жеткізді. Кейін екеуі де жоғары білім алып, Өзенге қайта оралды: Зина — геолог, Люся — инженер болды.
Өндіріс қана емес: балабақша, мектеп, мәдениет
Өзен өңірін ірі, тұрақты мекенге айналдыру алғашқы жылдары жоспардың өзегінде бола қоймады: тұрғын үйден гөрі жатақхана тектес үйлер салынды. Алайда уақыт өте келе мұнда болашақ қала орнатпай болмайтынын өмірдің өзі көрсетті.
Бірде Жұбанов пен Бергерт келіп, кішкентай балалары бар отбасылардың қиын жағдайын айтты. Шевченкода қалдыру да, жұмысқа ілестіріп алып жүру де мүмкін емес еді. Ойлана келе бір шешім табылды: шағын болса да балабақша ұйымдастыру. Ақыры бір үй босатылып, балалар бағатын орын ашылды, кейін стандартты балабақша салынды. Сол секілді мектеп те ашылды, тіпті музыка және спорт мектептерін ұйымдастыруға мәжбүр болдық.
Алғашында басшылық мұндай мәдени-тұрмыстық қадамдарға салқын қарады. Бірақ қажеттілікке қарсы тұру мүмкін емес еді. Ақырында Өзенде микроаудан салу туралы шешім қабылданып, бұл бастама кейін үлкен мұнайшылар қаласын салу келісіміне ұласты. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің қаулысы бойынша жобаны Алматының «Казгорстройпроект» институты қолға алды. 1965 жылдан бастап қала құрылысы басталмақ болды.
Шөлмен күрес: уақытша жол және көгалдандыру
Қала құрылысы басталар шақта Маңқыстау табиғатының қаталдығын «жұмсартатын» екі түйінді мәселе алға шықты: жол және көгалдандыру.
Уақытша жолдың табылған тәсілі
Жол жобасы дайын болғанша уақыт кететіні белгілі еді, ал жол күн сайын қажет. Сондықтан үлкен құрылысты күтпей, өз күшімізбен уақытша жол салу міндетке айналды. Жергілікті материалды пайдаландық: скважиналарды сынау кезінде сыртқа шығарылған мұнайлы топырақты жолға төседік. Ол таптала келе асфальтқа ұқсап қатаяды екен.
Иә, жиі жөндеу керек болды. Бірақ бұл әдіс бұрынғы бұрқыраған шаңнан құтқарып, поселка мен кәсіпшілік арасындағы қатынасты біршама жеңілдетті.
Су келген соң — жасыл үміт
Сауысқан құмынан тартылған тұщы су құбыры 1965 жылдың қаңтарында іске қосылғаннан кейін Өзенде көгалдандыру жанданды. Маңқыстауда ағаш сирек: құмды жерлерде жыңғыл, жылғалы сайларда қарағаш, жиде, кей жерде терек кездесетін. Ал жазық дала көбіне қуаңдықтан жарылып, шөл шөптері де қурап кететін.
Өзен табаны тасты еді: ракушняк аталатын ақ тас жер бетіне жақын жататын. Соған қарамастан су болса, жер өңделсе, көк шықпайтын жер жоқ екенін тәжірибе көрсетті.
Ғылым көмегі және питомник
Жаздың соңында Қазақ КСР Ғылым академиясының кешенді зерттеу экспедициясы келді. Ғылыми жетекші профессор Георгий Цараевич Медоевпен бірге жер қаздырып, поселок пен кен алаңы аралығынан тасы екі метр тереңдікте жатқан он шақты гектар аумақ табылды. Сол жер болашақ питомникке белгіленді.
Жер құрғақ болғандықтан тыңайтқыш пен көң әкеліп төгуге, суды көбіне машинамен тасуға тура келді. Шөлге төзімді қарағаш пен жиде бірден-ақ қаулап өсті. Кейін барактар мен үйлердің айналасына да ағаш егілді: ақ тасты қабатты ойып, орнына саз бен топырақ, көң араластырып толтырып отырдық, кейін роторлы экскаватор да іске қосылды.
Көгалдандыру цехы және ресми рұқсат
Ағаш егуге арнайы бригадалар шығарылып, кейін бұл жұмыс көгалдандыру цехы ретінде бөлінді. Цехты қарт коммунист Төлегенов Ниязбай басқарды. Аз уақыт ішінде едәуір аумақ көгалдандырылды, бірақ жоғары жақтан «өндіріс құрылымында жоқ цехты қайдан шығардыңдар?» деген ескертулер де келді.
Келесі көктемде, наурызда КСРО Мұнай министрі Валентин Дмитриевич Шашин Өзенге арнайы сапармен келіп, бірқатар мәселені шешті. Соның ішінде көгалдандыру цехын ұстауға және уақытша жол салатын бригадаға рұқсат берілді. Осыдан кейін ағаш егу кең көлемге шықты: құрылысшылар да қосылып, сембіліктер жиі ұйымдастырылды.
Әр участок, цех, кәсіпшілік өз кеңсесінің маңына, жұмыс орындарының алдына ағаш егуге міндеттелді. Цехтар арасында көгалдандыру жөнінен жарыс та пайда болды. Жер асты жөндеу цехының бастығы, бакулік мұнайшы Зейналов Кафар Мамедоғлы аулада парк жасап, жеміс ағаштарын егіп, Өзенде жүзім өсіруге болатынын тәжірибемен дәлелдеді.
Қала орны нақтыланып, құрылыс кеңейді
Министр Шашин осы сапарда мұнайшылар қаласын қай жерде салу керегін де нақтылап берді. Шешім біздің пайдамызға шықты: енді Шевченкоға алаңдамай, Өзеннің өзінен толыққанды қала салуға кірістік.
Құрылысқа қомақты қаражат, техника, материалдар бөлінді. Бұрынғы күштің үстіне армиядан қайтатын солдаттардан да құрылысшылар жіберілмек болды. Ал көп ұзамай Иваново қаласынан ұйымдасқан түрде комсомолдық екпінді құрылысқа баруға тілек білдірген 400 қыз келіп қосылды. Бұл жастар легі жұмыстың өнімін арттырып қана қоймай, жаңа қаланың тіршілігін де тездетті.