Ғымарат серісі
I тарау
Өрістен мал қайтқанда, қорс-қорс етіп шошқалар тойып алып тоңқаң қаққанда — төбе басында отырғандар осынау кеңесті айтқан.
Поп. «Одиссея»
Орманды өлке және аңызға айналған кеңістік
Англияның ерте замандарында табиғаты көркем, кең жазиралы өңірлер көп болған. Солардың біріне кезінде Дон өзенінің суы жайылып жататын. Шеффилд пен Донкестер аймақтарының аралығындағы сай-сала, бел-белестерді қалың орман мен ну тоғай басып тұрған.
Уэнтворт пен Уорнклиф-парк маңындағы ақсүйектер сарайларының айналасында, Ротерхем төңірегінде сол қалың орманның жұрнақтары бүгінге дейін байқалады.
Ел аузындағы аңызға қарағанда, бұл өңірде баяғыда Уонтлей айдаһары мекендеген. Ақ Роза мен Алқызыл Роза туын көтерген жұрт жауласып тұрған заманда мұнда талай қиян-кескі ұрыс өткен. Кейін қандыбалақ қарақшылар да жасақ жинап, ел шауып, жол тосып, тонап жүрген; атышулы қарақшылардың «ерліктері» халық жадында жыр болып сақталған.
Уақыттың ауыр салмағы: Ричард I дәуірінің соңғы кезеңі
Біздің әңгімеміз өтетін уақыт — Ричард I патшалығының соңғы дәуірі. Халық ұзақ тұтқыннан корольдің қайтуын күте-күте үміттен айырылып, байлар мен бектердің қысымына әбден түсіп тұрған шақ еді.
Стефан патша тұсында тізгінсіз кеткен алпауыттар кейін Генрих II-нің әділ әміріне амалсыз мойынсұнып, сәл жуасығандай болған. Алайда ол дәуір өткен соң, мемлекеттік кеңестің әлсіз шарасын елемей, қайтадан еркінси бастады: ордаларын нығайтты, қоластына қараушыларын көбейтті, тұтас аймақтарды тәуелді етті, әрқайсысы өз әскерін жинап, өздері басқарды. Мұның бәрі келешектегі мемлекеттік өзгерістерде ықпалын арттыру үшін жасалған қадам болатын.
Франклиндер: еркіндік пен аман қалудың арасы
Ағылшын заңдарының қағидаты бойынша шонжарлардың өктемдігіне көнбей, еркіндігін сақтауға тиіс ұсақ жер иелері — франклиндер — қатты күйзеліске түсті. Уақытша тыныштық үшін олар ықпалды бір манаптың қолтығына кіруге, оның нөкері болуға мәжбүр болды; ал кейде алпауытпен шартқа отырып, соғысса — қолдау көрсетуге, қажет болса сойылын соғуға міндеттенді.
Бұл — әрбір нағыз ағылшынның қанына сіңген азаттық мінезінен айрылудың басы еді. Оның үстіне, «заңға ғана сенемін» деген әлсіз шаруаларды шонжарлар түрлі айламен, күшпен, билікпен езді: қуғындады, сорлатты, түбіне жетті.
Норман жаулап алуы және тілдің тағдыры
Норман герцогі Вильгельм Англияны жаулап алғаннан кейін алпауыттардың өктемдігі бұрынғыдан да күшейіп, қара халық көрген зорлық-зомбылық асқына түсті. Төрт ұрпақ ауысса да, нормандар мен англосакстардың кектескен қаны бір-біріне сіңісе қоймады: ортақ тіл табылмады, мүдде бірікпеді. Бірі — жеңіске мастанса, бірі — жеңіліске налиды.
Гастингстен кейін билік түгелдей нысапсыз норман ақсүйектерінің қолына көшті. Саксон бекзадалары жойылды, аман қалғаны ата қонысынан, мал-мүлкінен айырылды. Патшалар да жаулап алушыларға іш тартып, халықтың еңсесін баса берді: бұрын болмаған аңшылық заңдары күшейтіліп, ауыртпалық жеңілген жұрттың мойнына ілінді.
Сарайда да, шонжарлардың ордаларында да норман-француз тілі үстем болды; сот ісі де сол тілде жүрді. Француз тілі — ақсүйектердің, серілердің, тіпті әділет жүйесінің тіліне айналды, ал англосаксон тілі — қарапайым шаруалар мен құл-құтандардың тілі болып қалды.
Дегенмен жер қожалары жерді баптайтын халықпен тілдеспей тұра алмайтын. Сол қажеттіліктен француз бен англосаксон тілдері араласып, жаңа сөздік қабат пайда болды. Жеңімпаздар тілі мен жеңілгендердің сөзі сәтті тоғысқан жерде бүгінгі ағылшын тілі туды; кейін көне грек, латын және оңтүстік еуропалық тілдермен байланыса отырып, ол ерекше бай тілге айналды.
Бұл ескертуді айтуымның себебі: Вильгельм II-ден кейін англосаксон тарихында соғыс не бүлік сияқты ірі оқиғалар аз болса да, басқыншылықтан түскен жара Эдуард III дәуіріне дейін толық жазылған жоқ. Өткенді еске алып, бүгінді ойласаң, жара қайта ашылып, жеңімпаз нормандар мен жеңілген сакстар арасындағы шекара көзге көрінгендей болады.
Кешкі орман: көрініс және көне ғибадат орны
Күн ұясына кіріп бара жатқан шақ. Орман үйегіндегі көкорай шалғынды жүздеген алып емен қанатымен жапқандай. Еменнің арасын бук, сүйір жапырақты ағаштар мен қалың шілік-бұта басып, батқан күннің сәулесі әрең өтеді. Кей тұста орман сиреп, көз жетпес алаңқайға ұласады да, қиялға «мың жылдық орманның» неше түрлі ғажабы келеді.
Алқызыл шапақ жапырақ арасынан сығалап, біресе сынық бұтақ пен бунақ-бунақ діңге әлсіреген сәуле түсіреді, біресе көк шалғынды саздауыт жерді нұрға бөлеп жібереді.
Орманның орта шеніндегі кең алаң бір кезде әулие-машайықтар ғибадат еткен орын сияқты. Мұнда әдейі адам қолымен үйілгендей текшелеу төбешік бар; төбесінде ірі-ірі қой тастар жатыр. Жетеуі тікесінен тік тұрған, қалғандары құлаған: кейбірі төбеге жақын, кейбірі беткейге сұлап қалған. Бір үйдей бір тас домалап түсіп, етектегі кішкене бастаудың жолын бөгеп қалыпты; жылымдап аққан су тасқа соғылып, сыңғырлай сылдырайды.
Екі құл: Гурт пен Вамба
Осы көріністі «тірілтіп» тұрған екі адам бар. Киіміне, сырт пішініне қарағанда, бұлар ерте кезде Батыс Йоркширдің тоғайлы өңірін мекендеген қарапайым адамдар: бірі — шошқа бағушы, бірі — үй ішінің қылжақбасы.
Гурт: мойнында «құлдықтың мөрі» бар шошқа бағушы
Жасы үлкені — қабағынан қар жауған қатал адамға ұқсайды. Үстінде аң терісінен тігілген тозығы жеткен тері киім; жүнін сыртына қаратып киген. Иығынан тізесіне дейін түсетін, кең жағалы бұл тон бір өзі бірнеше киімнің орнын басқандай. Беліне жез доғалы жалпақ былғары белбеу буынған: бір жағына кісесі, екінші жағына сыбызғылы қой мүйізі тағылған. Белбеуден қынапты, мүйіз сапты жалпақ пышақ салбырап тұр — ол заманда мұндайды «Шеффилд пышағы» дейтін.
Аяғында аю терісінің қайысымен байланған шоқай. Сирағын жіңішке таспамен шандып, шотландық дағдымен тізесін жалаңаш қалдырған. Басында шашынан басқа ештеңе жоқ: күнге оңып, тот дағындай қарақоңыр-жирең тартқан ұйпалақ қалың шашы ақсарылау қалың қаба сақалынан бөлек көрінеді.
Ең айрықша белгісі — мойнына иттің қарғысындай жез алқа дәлдеп салынған. Кеңдігі тынысын қыспайды, бірақ тарлығы — арамен кеспей шешілмейді. Алқада саксон әрпімен: «Гурт, Боевульф ұлы, Ротервудтағы Седриктің тума құлы» деп жазылған.
Вамба: қоңыраулы бөрікті қылжақбас
Гурттың қасында, құлап жатқан тастың үстінде, одан он жас шамасы кіші адам отыр. Киімі шошқа бақташыныкіндей болғанмен, матасы жақсырақ әрі әдейі «көзге түсуге» лайықталған: курткасы қанқызыл бояулы, үстіне ала-құла өрескел өрнек салынған. Үстінен қызыл-күрең шұғадан тігіліп, шымқай сары матамен жұрнақталған кең әрі шолақ плащ жамылған; ол да былғанып қалған.
Қолында күміс білезік, мойнында алқа бар. Онда: «Вамба, Милау ұлы, Ротервудтағы Седриктің құлы» деп жазылған. Аяғында шоқай, бірақ қайыс таспаның орнына бірі қызыл, бірі сары ұйықпен байланған.
Бас киіміне аңға салатын сұңқарға тағылатын қоңыраулардай қоңырау байланған: басын қозғаса болды — сылдыр. Бөрігінің былғары төбесі өрнектеліп, бір бекзаданың тәжін еске түсіреді; ішкі жағында иығына түсетін ұзын қалтасы бар. Қоңырауына, қылығына, қуақы жүзіне қарап-ақ, Вамбаның сол дәуірдегі үй ішінің қылжақбасы екенін тану қиын емес.
Белбеуінде дорбасы болғанымен, сыбызғы мүйізі де, пышағы да жоқ: мұндай адамға үшкір қару ұстату қауіпті саналса керек. Оның орнына түрлі өнер көрсететін сауықшыл артистер қолданатын таяққа ұқсас ағаш сапысы бар.
Сөздің астары: «шошқа» мен «порк»
Екеуі англосаксон тілінде сөйлесіп келеді; ол кезде жаулаушы нормандар мен олардың жақын нөкерлері болмаса, төменгі таптың көбі осы тілде сөйлейтін. Олардың әңгімесін мағынасы сақтала отырып аударсақ, былай шығады.
Гурт бытырап кеткен шошқасын сыбызғының ащы үнімен де жинай алмай, ашуға булығып қарғайды. Шошқалар болса бук жаңғағы мен емен түйіршігіне құнығып, бір бөлігі батпаққа аунап, бой бермейді.
Иті Фангс та шошқаны қайырудың орнына беталды қуып, быт-шыт қылады. Гурт оған ызаланып: орманшылар итін «тырнақтан жұрдай» етіп, ақсатқанына налиды. Вамбадан көмектесуді сұрайды: төбенің ана жағынан шығып, малды үркітіп жіберсе дейді.
Вамба орнынан қозғалмай: сәнді киіміммен батпаққа белшемнен бату — «патшадай келбетіме қорлық» дейді. Сосын Гуртқа жұмбақтап сұрақ қояды: шошқаның аты не, ал оны сойып, боршалап, асқа айналдырғанда аты не?
Гурт: «Шошқа», ал асқа айналса «порк» дейді. Вамба мәнін ашады: тірі кезінде, оны саксон құлы бағып жүргенде атауы саксонша; ал мырзаның ордасына жетіп, той-томалаққа түскенде, аты французшаға ауысады — яғни «норманға айналады».
Осыны ол өгіз бен бұзауға да телиді: құл баққанда — саксонша, ал үстелге келгенде — французша аталады. Гурт ауыр күрсініп, шындықтың ащылығын мойындайды: жақсы тағам — соларға, сұлу әйел — соларға, батыр — солардың әскері үшін. Өзіне ара түсер қожасы Седрикке тілек айтып, жақында Реджинальд Фрон де Беф келмек дегенді естіп алаңдайды.
Дауыл, ат дүбірі және белгісіз жолаушылар
Сол арада алыстан ат дүбірі естіледі. Вамба соны көруге асық, ал Гурт керісінше қауіптенеді: найзағай ойнап, жаңбыр нөсерлетіп құйып тұр. Жел жоқ сияқты, бірақ емендер сұрапыл дауылдағыдай сықырлайды. Гурт жолдасын тыйып, үйге жетуге шақырады.
Ақыры Вамба да еріп, Гурт ұзын құрықшасын алып, Фангсты ерткен шұрқыраған шошқаларын орман етегіне қарай тықсыра айдайды.
II тарау
Монастырь ревизоры — аңшылық пен ат үстіндегі үргін-сүргінді серілікпен қатар ұстап, жай жұмысқа қолын тигізбейтін. Сонда да жұрт мұндай аббатты мақтан көретін: ат қорасы, ат-тұрманы, әшекейі — бәрі салтанат.
Чосер
Ат дүбірі бірте-бірте жақындады. Жолаушыларды көргісі келген Вамба серігінің ақылына қарамай, әлсін-әлі бөгеліп отырды: бірде ағаш басындағы шала піскен жаңғақты үзіп алды, бірде жолай өткен ауыл қыздарына қадала қарап, уақыт оздырды.
Суыт келе жатқан салт аттылар бұларды дембе-демде-ақ қуып жетті. Атты жолаушылар он шақты адам еді; олардың алдында озық келе жатқан…
Үзінді осы жерде аяқталады
Мәтіннің келесі бөлігі берілмегендіктен, оқиға желісі әдейі осы тұста тоқтатылды.