Әлеуметтік психологиядағы ұжым мәселелері
Әлеуметтік топтар мен ұжымдар туралы түсінік
Ғылымның негізін қалаушылар адамның қоғамдық мәнін айқын көрсетіп берді. К. Маркс: «Индивид — қоғамдық тіршілік иесі» деп жазды. Адамның әлеуметтік мәні оның материалдық және рухани өмірінен көрінеді. Егер адам басқа адамдардан оқшау өмір сүрсе, ол табиғаттың «құлынан» оның «әміршісі» дәрежесіне көтеріле алмас еді.
Тек қоғамдық қызмет қана адамдарды тіршілік құралдарымен қамтамасыз етті. Ал әлеуметтік орта мен еңбектегі өзара қатынас адамның психикасының қалыптасуы мен дамуына шешуші ықпал ететін факторға айналды. Тарихи жағдайлар адамдардың өзара байланысын күрделендіріп, оларды ұлтқа, мемлекетке, тапқа және басқа да қауымдастықтарға біріктірді. Мұндай бірлестіктер адамдардың қалауымен емес, объективті заңдылықтардың ықпалымен қалыптасты.
Үлкен әлеуметтік топтар және тап ұғымы
Әрбір қауымдастықтың өзіне тән психологиялық ерекшеліктері болады. Әсіресе, әртүрлі таптардың психологиясы айқын ажыратылады. Үлкен әлеуметтік топтар — қоғамдық өндіріс жүйесіндегі орнына, өндіріс құрал-жабдықтарына қатынасына, еңбекті қоғамдық ұйымдастырудағы рөліне, сондай-ақ қоғамдық байлықтағы үлесінің мөлшері мен оны алу тәсілдеріне қарай ерекшеленетін адамдар бірлестігі.
Негізгі анықтама
Таптар — қоғамдық шаруашылықтың белгілі бір құрылымындағы орны әртүрлі болғандықтан, бір тобы екінші топтың еңбегін иемдене алатын адамдар топтары.
Таптық психологияға ерекше назар аударылуының себебі — кез келген антагонистік формацияда қоғам қарама-қарсы таптарға бөлінеді. Ал олардың арасындағы күрес тарихи дамудың қозғаушы күші болып табылады.
Шағын топтар және бастапқы топтар
Құрамы біршама тұрақты, саны көп емес, мүшелері бір-бірімен тікелей қатынас жасап, ортақ мақсатқа ұмтылатын адамдар бірлестігі шағын топ деп аталады. Мұнда топ мүшелерінің күш-жігері бір мақсатқа жұмылдырылады, адамдар бірін-бірі жақсы таниды және міндеттерді орындауда тығыз қарым-қатынаста болады.
Шағын топтың негізгі сипаттары
- Мүшелері арасында тікелей байланыс бар.
- Ортақ мақсатқа бағытталған бірлескен әрекет тән.
- Саны әдетте 2 адамнан кем емес, 30–40 адамнан аспайды.
Отбасы, өндірістік бригада, ұшақ немесе ғарыш кемесінің экипажы, сынып сияқты бірлестіктер шағын топқа жатады. Адам бір мезгілде бірнеше шағын топтың мүшесі болуы мүмкін: мысалы, оқушы мектеп өміріне қатысып қана қоймай, ауладағы футбол командасының капитаны да бола алады.
Шағын топта қарым-қатынасқа формалды шектеу қойылмайды: әркім топтағы кез келген адаммен қажетінше байланыса алады. Алайда тәжірибеде адамдар кейбір мүшелерді көбірек ұнатады, жиірек араласады. Осылайша өзара жақын қатынастар қалыптасып, бастапқы топ (қарым-қатынастың алғашқы деңгейі) пайда болады. Мұндай топ әдетте шағын болады, бірақ оның мүшелері негізгі шағын топтың құрамында қала береді, өйткені іскерлік және әлеуметтік байланыс үзілмейді.
Топтардың түрлері: шартты, нақты, формалды және формалды емес
Құрылу принципі мен ұйымдасу тәсіліне қарай топтар шартты және нақты, сондай-ақ формалды және формалды емес болып бөлінеді. Бұл жіктелім топтың мақсаттары, ережелері, мүшелік шарттары және ішкі байланыстар сипаты арқылы айқындалады.
Топтардың әлеуметтік дамуы деңгейі және ұжым
Әрбір әлеуметтік қауымдастықтың өз тарихы бар: ол пайда болады, дамудың белгілі сатыларынан өтеді, жоғары деңгейге жетуі мүмкін және уақыт өте келе өмір сүруін тоқтатуы да ықтимал. Бұл формалды және формалды емес топтарға бірдей қатысты.
Ассоциация
Адамдардың уақыт пен кеңістік белгісі бойынша бір жерге шоғырлануы. Мысалы: мектептегі сынып, институттағы курс, туристер немесе экскурсанттар тобы. Бұл кезеңде ортақ мақсат толық қалыптаспайды, бірақ бірлесуге қажетті алғышарттар болады.
Корпорация
Өз-өзіне тұйық бірлестік. Мұнда да ортақ мақсат айқын болмайды: әркім өз мүддесін жүзеге асырады, ал ол басқалардың мүддесіне ұқсас келуі мүмкін. Корпорацияға оқшаулық тән, басқа топтармен байланысы әлсіз немесе көп сатылы болады.
Ұжым
Қоғамға пайдалы қызметте ортақ мақсатқа жұмыла еңбек ететін және психологиялық тұрғыда топтасқан адамдар тобы. Бұл — әлеуметтік қауымдастықтың ең жоғары формасы.
А.С. Макаренко анықтаған ұжым белгілері
Макаренко ұжымды нақты сипаттады: ұжым — мақсат қоя білетін, ұйымдасқан, ұжымдық органдары бар адамдар кешені. Ұжым бар жерде оған сенім артылған өкілетті уәкілдер жүйесі және жай достықпен шектелмейтін, жауапкершілік пен өзара тәуелділікке негізделген жолдастық қатынас болады.
Ұжым маңызды міндеттерді тиімді шешуге қабілетті, тұрақты және өзара көмектесуге негізделген қатынас орната алады. Ұжым — топ болғандықтан, оған топқа тән белгілер де ортақ. Дегенмен ұжымда топта әрдайым кездесе бермейтін ерекше сипаттар болады. Сондықтан кез келген ұжым — топ, бірақ кез келген топ — ұжым емес.
Ұжымды айқындайтын басты шарт
Ұжымның ең маңызды белгісі — мақсат пен міндеттің қоғамдық мәні. Егер ортақ қызметтің қоғамдық пайдалығы айқын болмаса, мұндай топ ұжым деп аталмайды.
Ұжым мүшесінің қарым-қатынас жүйесіндегі орны
Әлеуметтік психология топтағы және ұжымдағы адамдардың тұлғааралық қатынастарын зерттейді. Бір ұжымда әр адамның орны бірдей болмайды: кейбіреулер көбірек танымал әрі беделді болады, ал енді біреулермен өзгелер сирек араласады. Зерттеулер бойынша 35–40 адамнан тұратын сынып ұжымында көбіне 3–4 оқушы ғана айқын танымал болуы мүмкін.
Неге кейбір адамдар беделдірек болады?
- Қарым-қатынас орната білуі: өзгелердің көңіл күйін түсініп, «жүрегіне жол таба» біледі.
- Іскерлігі мен білімділігі: өз білгенін риясыз бөлісіп, көмектесуге дайын тұрады.
- Сыртқы факторлар: күш-қуаты, жинақылығы, өзіне сенімділігі сияқты қасиеттер де әсер етеді.
Адам өз орнын жалбақтау, жарамсақтану немесе жағымпаздану арқылы емес, табиғи болмысы мен ашық мінезі арқылы табады.
Ұжымда көпшілік мүшелер арасында өзара тату байланыстар орнығады. Әдетте әркімнің өзіне жақын, жиірек араласатын бір адамы болады: ортақ мүдде, әңгіме және істер адамдарды жолдастық пен достыққа жетелейді. Ұжым ішінде осындай бастапқы топтар болғанымен, ұжым тұтастығын сақтап, біртұтас бірлестік ретінде өмір сүре береді.
Сонымен қатар ұжымда кейбір адамдар ешкіммен жеке жақын қатынас орнатпауы мүмкін: олар өзіне серік таба алмайды немесе мұндай байланысты ұжымнан тыс ортада құрады. Алайда бұл олардың ұжымға қажетсіз екенін білдірмейді.