Менің кім

Бірінші тарауда

Оқушы шығарманың бас кейіпкерімен, яғни менімен танысады. Менің атым... Атымды айта бастасам, тілім таңдайыма жабысып қалғандай болады. Адамның атының сүйкімді болуы да зор бақыт шығар. Мәселен, Мұрат, Болат, Ербол, Бақыт деген аттарды алып қараңдаршы: айтуға ықшам, естір құлаққа да жағымды. Әрі мағына жағынан да, қазақ тілінен сабақ беретін Майқанова тәтейше айтқанда, бұлар — “жоғары идеялы” есімдер. Мұндай адамдар өз атын мақтаныш көреді: біреумен таныса қалса, мәнерлеп, көтеріңкі дауыспен айтып жатады.

Өмірде осындай әділетсіздіктер толып жатыр. Жуырда газеттен оқыдым: қытайлардың ат қоюы қызық екен. Бала бес-алты жасқа толғанша, оның тұрақты аты болмайды. Ортаншым, Кенжем, Сүйіктім, Жұпарым секілді шартты атаумен атай береді. Ал есі кіріп, бес-алты жасқа толған соң, бала өзіне ұнаған есімді өзі таңдап алады. Міне, әділдік деген.

Ауыл-аймақтың бәрі мені солай атайды. Біз бір класта екі Қожа бармыз: Сүттібайдың үлкен баласының аты да Қожа. Оқушылар екеуімізді шатастырмас үшін, өңімізге қарап, мені Қара Қожа, оны Сары Қожа деп атайды. Әуел баста бұған шамданып қалатын едім. Бірақ жүре-бара құлағым үйреніп кетті: “Қара Қожа!” десе, жалт қарайтын болдым.

Жантас тәрізді қылжақтар мұны да дұрыс айтпайды: әдейі бұзып, келемеждеп, Қара Қожа деудің орнына Қара Көже дейді. Мен байқамай қалып “әу!” деймін. Бірақ бұл қылығы үшін бейшара талай рет тиісті сыбағасын алып та үлгерді.

Сол кеткеннен абзал әкем мол кетті, оралмады... Ех, қайран әкем! Егер сен тірі болсаң, мүмкін, мен бұдан гөрі басқадай болар ма едім. Кім біледі, жер-әлемді шулатып “сотқар Қожа” атанып жүргенім әкесіз жетім өскендігімнен де шығар. Кімге де болса, бір әке керек. Тіпті селкілдеген шалдардың өздері де кейде: “Жарықтық, әкем анандай еді, әкем мынандай еді...” — деп еске алып отырмай ма?

Ал әйелге күйеу керек пе? Меніңше, керек-ақ. Кейде Миллат мамам әкемнің суреттерін ақтарып қарап отырады да, мұңға батып, біртүрлі егіліп кетеді. Кірпігі жасқа шыланады... Сол кезде мамамды қатты аяп кетем. Бірақ аяғанмен не пайда: неге күйзелетінін білем, сезем. Егер менің әкем тірі болса, Қаратай ұятсыз мамама өзеуреп сөз айтпақ түгіл, маңынан да жүре алмас еді.

Екінші тарауда

Бұл тарауда Қаратай жайында айтылады. Күні бойы футбол ойнап, әбден қалжырадым. Ойын үстінде шаршағаның онша сезілмейді. Енді, міне, дел-сал болып, өзімді әрең сүйреп келе жатырмын. Аяққа қонған шаңның өзін қарашы — бір елі.

Шіркін-ай, осы бойда барып, күмп етіп өзенге қойып кетсем бе еді. Өзен жаққа көз тіксем, қыздар шомылып жүр екен. Мейлі, шомыла берсін, оларға да салқындау керек. Ал мен әуелі тамақтанып алайын: ішім итше қыңсылап, түйені түгімен, нарды жүгімен жұтып жіберердей болып келем.

Бұдан бір жыл бұрын Қаратайдың әйелі қайтыс болыпты. Әйелі қайтыс болды деген сөз — өзі бойдақ қалды деген сөз. Ал бойдақ қалған соң, тағы да үйленбек. Сонда кімге? Дүниеде өзге әйел құрып қалғандай, Қаратайдың есек дәмесі менің Миллат мамама ауатын тәрізді.

Әр жексенбі сайын мотоциклдің біздің босағаны “иіскеп”, қаңтарылып тұруындағы гәп — осы. Әрине, бұл жөнінде менен ақыл сұрап жатқан ешкім жоқ. Бірақ мен Қаратайға іштей кіжінемін де: “Атаңның басы! Менің мамам тимейді саған!” — деп қоямын.

Үйге кіре беріп, мотоциклдің дөңгелегін теуіп жібердім. Кім иемденсе, соған құлшылық ететін меңіреу техника бұған не десін: зырқ етіп бір тербелді де, үнсіз қала берді.

Өзі қызық кісі: кім отырғанын мен білмейді деп ойлай ма екен? — Кісі болса, қайтушы едім! — деп, даусымды қатты шығарып жібердім. Мейлі, естісе ести берсін.

Есікті жұлқып ашып, кіріп келдім. Қаратай мен мамам терезе алдындағы столда, әдеттегідей, бетпе-бет әңгімелесіп отыр екен. Екеуі бірдей маған қарады. Қаратайдың жүзінде — менің келуімді жақтырмаған абыржу. Мамамның тіксініп шығына қараған қабатынан — мына тасыр жүрісімнің оған да ұнамағанын бірден аңғардым.

Бұрыштағы кітап шкафыма қарай өте берейін деп едім, Қаратай күлімсіреген дауыспен: — Әй, Қожатай, сәлем қайда? — деді. Үлкен кісіге сәлем бермеу — көргенсіздік екенін мамам талай құлағыма құйған. Амалсыз: — Саламатсыз ба, — дей салдым.

Үлкендердің үстіне бұйымтайсыз, ет қызумен кіріп келген соң, енді бірдеңе істеуім керек болды. Мамам мен Қаратайға ту сыртымды беріп, шкафтың ең төменгі сөресіндегі газет-журналдарды мақсатсыз ақтарыстырып, күйбеңдей бердім. Нені іздеп, нені таба алмай жүргенімді бір Құдай білсін. Ал екі құлағым — ана екеуінде.

Арада бірнеше минут үнсіздік өтті. Кенет мамамның қатқыл үні естілді: — Балам, сенің сонша күйбеңдеп, таба алмай жатқаның не нәрсе? Бұл сөз маған алты өрме қамшымен жорғалата тартып жібергендей тиді. Әсіресе “балам” деген ресми үн: “тыңшылықты қой” дегенмен бірдей еді. Соны тез ұғып, қолыма ілінген бір журналды ұстап, тайып отырдым.

Қаратай бұл жолы ұзақ отырып алмады. Менің соңымнан көп кешікпей ол да шықты. Басқа күндері кетерінде әжеммен көңілді қоштасып, маған да жылы сөз айтып, арқа-басымнан қағып кететін. Кейде: “Кел, отыр, ауылды бір айналдырып, серуендетіп әкелейін”, — деп жалбақтайтын. Бұл жолы олай емес: қарасұр жүзі күреңітіп, еңсесі түсіп шықты.

Ауыз үйдің төрінде тамақ ішіп отырған мені қою қастың, салбыраған ауыр қабақтың астынан солғын ғана бір шолды да, үндемеді. “Бәйбіше, қош болыңыз” деген сөзін де әжеме міндет үшін ғана, жүрдім-бардым айтып, бөгелместен шығып кетті. Көп ұзамай мотоциклдің пырс-пырс етіп шашала от алған үні, оның артынан мылтық атылғандай патырлаған жайсыз дыбыстар естілді. Үн бірте-бірте жиілеп, көшенің басына қарай алыстап бара жатты.

Үшінші тарауда

Бұл тарауда мен өз ойымды айтамын және құмдағы із туралы сөз болады. Қаратайдың тез кеткеніне қуандым. Осы кеткеннен кейін қарасы біржолата өшсе екен.

Осыны түп-түгел мамама айтқым келеді. Бірақ қалай айтарсың — ұят біртүрлі. Қысқасы, мамамнан ондай қылық шықпайды. Ол Қаратайды жай ғана сыйлайтын шығар. “Менің ер жетіп қалған балам бар, мен тұрмысқа шықпаймын” деп түсіндіретін де болар. Бірақ Қаратай оны түсінгісі келмейді: көлеңкедей еріп, мамамның соңынан қалмайды.

Мамам — ақылды, тәрбиелі адам. Ауылдың үлкен-кішісі де оның алдынан қия баспай, хан көтеріп құрметтейтіні де сол мінезінен емес пе. Онсыз мамамды екі сайлауда қатарынан аудандық советке депутат етіп сайлар ма еді?

Бұл ойлардың бәрі менің басыма тойып алғаннан кейін ғана келді. Аш қарынға данышпан болмайсың. Енді шомылайын деп, өзенге бет алдым. Күн көкжиекке таяп қалса да, ыстық әлі қайтпаған: иығым мен шекемнің бір жағын қарып барады. Төменгі егінжай жаққа көз салсам, темір пештің жалынындай лапылдаған, дарияша жөңкілген сағым толқыны. Егін арасындағы қара жолмен шаң бұрқыратып зырлап кетіп бара жатқан дәу — әлгіндегі Қаратайдың өзі.

Ех, шіркін, егер мамамның орнында мен болсам, оған не айтарын білер едім. Сонда Қаратай маңыма жоламақ түгіл, қарамды да көрмес еді.

Жанарды ойласам, ішім гүл жайнағандай болады. Мейлі, Майқанова мені жамандай берсін, “сотқар” деп ұрса берсін. Өзімнің көкейтесті арманымды, жанымның түкпірінде маздап жанған құпиямды бір орайы келгенде Жанарға ақтарып айтсам, менің кім екенімді ол таныр еді. “Е, бәсе, Қожа осындай екен ғой. Талант түбінде жарып шықпай қоймайды”, — дер еді.

Шіркін-ай, адам әуелі үлкен болып жаралса ғой. Өмірдегі өзіне тиісті мамандығын атқарып болған соң барып балаға айналса... Сонда Майқанова маған қалай қарар еді? “Үлкен кезінде ол әйгілі жазушы болған, есімі бүкіл әлемге мәлім” деп, менің оған әкіреңдеуім жарамас еді, жазушыны сыйлау керек деп, тәубасына келер ме еді.

Бірақ амал қанша: өмірде бұлай болмайды. Әуелі беделсіз, білімсіз бала болып жараласың. Сенің кейін қандай адам болатының ешкімді қызықтырмайды. Екінің бірі саған ақыл айтып, үстемдік жүргізгісі келеді. Жаныңның түкпірінде не бар, не жоғына үңілмейді.

Төртінші тарауда

Бұл тарауда Жантасқа пионер лагеріне баруға жолдама беріліп, маған берілмеуі және менің шәт-шәлекей ашуланғаным айтылады.

Таңертеңгі шайымды ішкен соң, аяңдап мектептің спорт алаңына қарай келе жаттым. Қолтығымда добым бар. Біздің “Спартак” кеше “Қайраттықтардан” жеті де бес болып ұтылған. Бүгін оларды қалайда жеңуіміз керек. Команданың капитаны ретінде соған қатты ширығып, іштей дайындықпен келе жатырмын.

Тілінің қыршаңқылығы үшін Жантасты мытып алғым келіп тұрды. Бірақ әуелі жолдама жайын анықтадым: — Оны саған кім берді? — Кім беруші еді. Майқанова апай берді. Бірақ сен жоқсың тізімде.

“Неге жоқпын?” деген сұрақ ішімді қарып өтті. Жантастан Майқанованың қайда екенін сұрасам, мектепте екен. Бұдан былай біреуді келемеждеп сөйлеудің қандай екенін білуі үшін, Жантастың мұрнына “сырт” еткізіп бір шерттім де, жүгіре жөнелдім.

Осындай әділетсіздікке қаның қалай қайнамасын? Біреуді біреуге айдап салып, от тастап жүретін қу, сабақ үстінде сыбырлап-сыпсыңдағыш, тақтаға шыққанда көрінгенге құлақ түргіш Жантас — үлгілі оқушы. Ал мен — үлгісіз. Менің оқуым одан көш ілгері екені, екпінділігім есепке алынбайды.

Артымнан Майқанова ілесе шықты: — Қадыров! Бері кел! Мен бұрылып та қарамадым. Есіктен жүгіріп шығып кеттім.

Турникке сүйеніп, жылмия қарап Жантас тұр. Зығырданым одан бетер қайнап кетті. — Немене, жолдама алдың ба? — деп жолымды тосқауылдай қалды. — Алдым, — дедім. — Кәне, көрсетші? Сарт еткізіп танаудан тағы бірді шерттім. — Міне.

Өмір дегенді ойлап отырсаң, қызық: бір-бірімен қалай да тұзы жараспайтын кереғар жаратылған адамдар болады. Майқанова екеуіміз соның дәл өзі сияқтымыз. Біздің кикілжіңіміз ол осында мұғалім болып келген бетте-ақ басталған.