Райымбек батырдың аты қойылған жерлер
Райымбек Түкеұлы (1705–1785)
Райымбек Түкеұлы (1705, қазіргі Алматы облысы — 1785, Алматы) — қазақ халқының батырларының бірі, қолбасшы. Ол Ұлы жүздің албан тайпасы ішіндегі алжан руының сырымбет тармағынан шыққан.
- Өмір сүрген жылдары
- 1705–1785
- Мекені
- Жетісу, Алматы алқабы
- Тарихи рөлі
- Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес
- Елдік жадтағы мәртебесі
- Батыр, қолбасшы, ел ішінде «әулие» атанған
Тегі мен тәлім алған ортасы
Райымбектің атасы Хангелді батыр XVIII ғасырдың бірінші жартысында жоңғарларға қарсы күресте даңққа бөленген. 1733 жылы Төле, Қодар билер және Сатай, Бөлек батырлармен бірге Ұлы жүз атынан Ресей патшайымы Анна Иоанновнаға елшілік жіберуге қатысқан.
Ел аузындағы деректерде Райымбектің жаужүректігі бала күнінен байқалғаны айтылады. Ол жасөспірім шағында-ақ садақ тарту, қылыш шабу, күрес секілді сарбазға лайық даярлықтан өтіп, кейін жоңғарға қарсы жорықтарға белсене араласқан.
Ерлік жолының басталуы және негізгі ұстанымы
Райымбек 17 жасында жоңғар басқыншыларына қарсы шайқастарда ерлігімен танылып, батыр атанған. Деректерде оның негізгі ұстанымы «аз шығынмен жеңіске жету» болғаны айтылады.
Алғашқы үлкен сынақ
Іле бойындағы шайқаста тактикалық тапқырлығы көзге түсіп, осы ұстанымы нақты нәтижеге айналған.
Азат ету жорықтары
Түргеннің азат етілуі, тұтқындардың босатылуы және жау сарбаздарының тұтқынға түсуі туралы мәліметтер кең тараған.
Кейінгі жорықтарында ол Сөгеті, Ойрантөбе, Жалағаш өңірлерін, одан әрі Жіңішке, Таушілік, Қарабұлақ, Меркі маңайы, Кеңсу, Қарқара секілді жерлерді азат етуге күш салғаны айтылады.
Ойрантөбе шайқасы және жекпе-жек дәстүрі
Райымбектің ерліктері ішінде Торайғыр мен Сөгеті тауларының арасындағы Ойрантөбе аталған кеңістікте өткен шайқас ерекше аталады. Бұл ұрыста оның батылдығы мен жекпе-жекке шақырып, қарсы жақтың еңсесін түсіргені туралы деректер сақталған.
Жер-су атауларындағы ізі
- Бадам атауы қалмақ нояны Бадам-бахадүр есімімен байланыстырылатыны айтылады.
- Кеген атауы қалмақ тайшысы Гегенмен ұштасады деген деректер бар (кейбір нұсқада діни лауазым ретінде түсіндіріледі).
Аңырақай және тарихи деректердегі көрінісі
Бірқатар мәліметтерде Райымбек батыр 1729 жылы Аңырақай шайқасында Наурызбай, Өтеген, Қабанбай, Бөгенбай секілді қазақ батырларымен бір сапта болғаны айтылады. Сондай-ақ Итембес өзені бойындағы шайқастар жөнінде деректер кездеседі.
Тарихшы пікірі (дереккөздерде келтірілетін үзінді мазмұны)
Тарихшы Мәмбет Қойгелдиевтің еңбектерінде Райымбектің Орта жүз еліне көмекке аттануы, Сарытау мен Үйгентасты азат етуге қатысуы, Іле бойымен жүріп Қорғас арқылы қайтуы туралы дерек келтіріледі. Бұл мәлімет Шыңжаңдағы зерттеуші Зейнолла Сәнік еңбектерінде де ұшырасатыны айтылады.
Ел ішінде «әулие» атануы және шаруашылық істері
Райымбек көзі тірісінде ел ішінде «көріпкел», «әулие» атанғаны туралы деректер бар. Ол Алматы алқабында, Шілік пен Жалаңаш өңірінде тоған қаздырып, су шығарып, егіншілікке жағдай жасағаны айтылады.
Есімінің ұранға айналуы және рухани мұрасы
Райымбектің ерекше еңбегін оның есімінің албан тайпасының ұранына айналуынан-ақ байқауға болады. Батыр туралы аңыз-әңгіме, жыр-дастандар өте көп тараған.
Әдебиет пен өнердегі бейнесі
- Жазушы Жолдасбай Тұрлыбайұлы Райымбек туралы роман жазғаны айтылады.
- Мұқағали Мақатаевтың «Райымбек, Райымбек» поэмасы халық жадындағы бейнені күшейткен туындылардың бірі ретінде аталады.
Кедергілер мен қоғамдық жады
Кей деректерде батыр есімі ұзақ уақыт кең көлемде дәріптелмей келгені, ал белгілі бір кезеңдерде шығармаларды жариялау қоғамдық-саяси қысымға ұшырағаны айтылады. Соған қарамастан, халықтың батыр рухына тағзымы үзілмеген.
Тарихи контекст: жоңғар-қазақ арпалысы
Қытай саясатының ықпалымен соғыс өрті күшейген тұстарда жоңғарлар Шығыс Түркістандағы ұйғыр жұртына, кейін қырғызға қарсы жорықтар жасап, өңірдегі жағдайды шиеленістіргені туралы деректер бар. Қазақ пен жоңғар арасындағы арпалыс ұзаққа созылып, халыққа ауыр зардап әкелген кезең ретінде сипатталады.
Кей еңбектерде жоңғарлардың швед офицері Густав Ренаттың көмегімен зеңбірек және тас ататын қарулар жасағаны айтылады. Жолдасбай Тұрлыбайұлының бір мәліметінде Райымбек батыр ұсталарға «Қойшағыр» деп аталатын зеңбірек үлгісін жасатып, жаудың амалын өзіне қарсы қолданғаны сөз болады.
Алматыдағы зираты және елдік құрмет
Батырдың бейіті Алматы қаласында, өз есімі берілген үлкен даңғылдың бойында орналасқан. Зират басына күмбезді кесене тұрғызылған. Деректерде Райымбек дүние салар алдында:
«Елім Албан, жерім Жетісу. Жайлауым Асы, қыстауым Алматының басы».
Батырдың 300 жылдығына орай ескерткіш қойылып, бірқатар конференциялар өткен. Сондай-ақ 1990 жылы «Райымбек» тарихи-этнографиялық қоғамы құрылғаны айтылады.
Құлжадағы ескерткіш туралы дерек
Қытай Халық Республикасы Іле Қазақ автономиялы облысының орталығы Құлжа қаласында Райымбек батырға арналған ат үстіндегі мүсін орнатылғаны туралы мәлімет бар. Бұл — батыр есімінің шекара сыртындағы қазақ жадында да сақталғанын көрсететін деректердің бірі.