Қалман хан
Қашақ елі, Ғайып хан және тоқтаған жаугершілік
Ерте заманда Қашақ деген ел болыпты. Бұл елдің Ғайып деген ханы болған екен. Ғайып хан асқан балуан, соған сай айлаға да шебер батыр болыпты.
Дәуірі жүріп тұрған шағында ол: «Артымда атағымды қалдыратын іс істеуім керек», — деп ойлап, маңайындағы хандарға соғыс ашып, ел-жерін жаулап алыпты. Оның атағы барған сайын асып, ақыры Қалман деген ханның елін де шапқан екен.
Ғайып ханның өз тұсындағы соңғы үлкен жаугершілігі осы Қалманмен болған соғыс болыпты. Жасы ұлғайып, бұрынғы күш-қайраты қайтқанын сезген соң, ол бұдан кейін ешбір ханның еліне барып соғыс ашпапты. Ал жеңілген хандар да оның айбынынан именіп, кек қайтаруға тәуекел етпеген екен.
Қалман ханның кегі және «өнер сайысы»
Қалман хан жеңілістен кейін қалған күш-қуатын жиып, «жазықсыз елімді жаулаған Ғайып ханды қалайда ойран етсем» деген арманға бекініпті.
Жарлық мазмұны
- Кімде қандай айла-тәсіл, қандай өнер болса — ордаға келіп сынға түссін.
- Өнердің бәрі жау алуға бейім болсын.
- Көмегі тиген адамға өміріне жетерлік алтын беріліп, бас уәзір әрі қолбасшы етілсін.
Бұл жарияны естігендер жан-жақтан жиналып, бақтарын сынапты. Солардың ішінде алпысты алқымдаған, бүкірлеу бір кемпір де келіпті. Ол өзгелердей бірден өнерін көрсетпей, керісінше ханның ниетін, әскердің санын, соғыс жоспарын, қарсыластың күші мен тәсілін тәптіштеп сұрап, Қалман ханның ойы өзіне жақпайтынын ашық айтыпты.
Аяр кемпірдің сөзі: «Күштен бұрын айла»
Кемпірдің уәжі
«Сіз ойлаған іс жаудың аузына өзі барып түскен адамның қылығына ұқсайды. Әуелі Ғайып ханның айла-тәсілін, дайындық күшін, әскер санын, оған болысатын көмегін түгел біліп алып, сонан кейін ғана соған қарай жасақ жөндеп бару керек. Жеңу үшін әскерді көбейтуден гөрі айланы көбейткен дұрыс».
Кемпір өзін өмір бойы «аярлық пен алдау-арбау жолында өткіздім» деп сипаттап, осы жорыққа бірге баруға сұраныпты. Ғайып ханға бұрыннан өш екенін де айтып, ханның көңіліне сенім ұялатыпты.
Қалман хан кемпірдің «өшпенділігі» неден туғанын сұрағанда, ол бұрынғы бір соғыста әкесін Ғайып хан қорлықпен өлтірді деп, өтірік жыламсырап, жұртты сендіріпті. Хан да сеніп, «сенің кегің менен де күшті екен» деп, кемпірге жол ашып берген екен.
Кәлем және сиқырлы таяқтың құпиясы
Кемпір ханға бір ғана шарт қояды: өзімен бірге Кәлем деген жігіт жүрсін дейді. Ол сыйлықты да, мансапты да өзі алмай, «бәрі Кәлемге бұйырсын» деп ескертеді. Қалман хан бұған да келіседі.
Кемпірдің ішкі есебі
Кемпірдің мақсаты — Кәлемнің қолындағы сиқырлы таяқты қолға түсіру еді.
Таяқтың қасиеті
- Таяқты ұстаған адам көрінбей қалады.
- «Пәлен жерге жеткіз» десе, көзді ашып-жұмғанша апарады.
- Көрінбей келіп тигізсе, адам буылып, қозғала алмай қалады.
Кәлемнің білмегені
Кәлем таяқтың тылсымын білмей, әдемілігі үшін ғана үйіне тығып қояды. Әкесі де: «Кісіге берме, қысылғанда керегіңе жарар», — деп өсиет қылыпты.
Кемпірдің айласы: жастық кейіп және «дәрі»
Кемпір Кәлемге «өнер үйретемін» деп келіп, оны ханның сайысына қатысуға үгіттейді. Кәлем өзін әлсіз санап, «қырықты аралап қалдым» деп жалтарғанда, кемпір мазақтай сөйлеп, ақыры екі түрлі айласын көрсетеді.
Көрсетілген екі айла
1) Кейіп өзгерту
Кемпір Кәлемді үшкіріп қалып, оны жиырма бес-отыздың арасындағы жас жігіт кейпіне келтіреді.
2) Дәрі арқылы үрей салу
Кәлем ханға «бас ауырғанға дәрі» деп беретін қоспа орданың ішін жыланға толтырып, екінші дәрімен бәрін көзден ғайып қылмақ.
Кәлем ханға барып, бәрін дәл орындап қайтады. Хан көрген «ғажайыпқа» есеңгіреп, енді Кәлемді қолдан шығармайтынын аңғартады.
Қалман ханның кеңесі: «Қанды соғыс емес, қысқа жол»
Кемпір ордаға қайта келіп, уәзірлер отырған кеңесте үлкен соғысқа дайындықты «артық күш» деп тоқтатады. Оның айтуынша, қан төкпей-ақ Ғайып ханды алдап ұстап, елін бағындыруға болады. Ол үшін небәрі бір мың қол және бес мың алтын жеткілікті дейді.
Қалман хан кемпірге әбден иланып, қазынашыны шақыртып, бес мың алтынды санатып береді. Кемпір: «Кәлем қолды бастап барсын, қалғанын өзім реттеймін», — деп жолға қамданады.
Таяқ қолға түскен сәт және көзден ғайып болу
Кемпір алтынды алып, Кәлемге келіп, енді ханның бұйрығына қарсы келмей жүре бер деп, неше түрлі «сиқырлы дәрілер» береді. Сосын сөз арасында ғана: «Ұзақ сапарға шығамын, мына таяғың қолға ұстауға ыңғайлы еді, бере тұршы», — деп сұрайды.
Кәлем ықыластанып, сандығынан таяқты алып береді. Таяқ қолына тиген бойда кемпір: «Енді ісіңе берік бол», — деп ғайып болып кетеді.
Ғайып хан еліне жасалған қастандық
Шарапхана арқылы елді бұзу
Кемпір сиқырлы таяқпен ұшып Ғайып ханның шаһарына жетіп, адам көп жүретін жерде алтынды төгіп, сәнді сарай сатып алады да, шарапхана ашады. Шарапты судай тегін үлестіріп, үш ай бойы елді маскүнемдікке үйір қылады.
Ханды ауру қылу
Халқы тозып бара жатқанын көрген Ғайып хан қаһарлана бастағанда, кемпір сарайға кіріп, ханның асына у қосып, оны созылмалы дертке ұрындырады. Хан ел қамынан қалып, өз басының қасіретімен әуре болады.
Ел осылай әлсіреп, берекесі кеткен кезде Кәлем бастаған бір мың қол таяп келеді. Кемпір оларды қарсы алып, Ғайып ханның дертке шалдыққанын, әскерінің араққа берілгенін айтып, «алдымен үш күн аялда, мен бұдан да есер қылайын» дейді.
Бір түнде алынған шаһар
Үш күн ішінде кемпір шарапханасын «соңғы рет ішіп қалыңдар» деп бұрынғысынан да күшейтеді. Осы дүрмек үстінде шаһардың мықты қолбасшылары, батырлары, палуандарының қайда екені мен осал тұстары да кемпірге мәлім болып шығады.
Мерзім біткенде Кәлем бастаған қол жалғыз түннің ішінде шаһарға лап қояды. Қарсыласар қайрат табылмай, ел адамдары байлаулы, маталған күйі тұтқынға түседі. Бір түнде бүтін шаһар қолға қараған екен.
Ауру болса да соңғы қайратын жинап аттанбақ болған Ғайып ханға кемпір көрінбей келіп, сиқырлы таяғымен түртіп қалады. Хан сіресіп, орнынан қозғала алмай қалады. Оны тоғыз қабат шынжырмен байлап, ел-жұртымен бірге Қалман ханға қарай айдап әкетеді.
Қалман ханның салтанаты және Кәлемнің өрлеуі
Кемпір қуанышты хабарды жеткізу үшін сол күні-ақ таяқпен ұшып, Қалман ханға жетеді. Хан думан-той жасап, кемпірді үлде мен бүлдеге орап, күмбез үй тіктіріп, күтуші қырық қыз, отыншы он азамат, түр-түр қызметші береді.
Жолаушылар келгенде Қалман хан алдынан шығып, шынжырлы Ғайып ханды көріп, оның өз қылығын өзіне сілтеп, «кеңесті ордама барғанда айтамын» деп кері қайтады. Осы сапарда Кәлем де бірге келеді.
Кемпірдің жаңа жоспары: екі бала — Құрмерген мен Алтынасық
Кәлем кемпірге келіп, ендігі істің жайын сұрағанда, кемпір оның көзін одан әрі шырмап, ең қауіпті мақсатты айтады: Ғайып ханның жұртында екі бала қалған — ұл мен қыз. Ұлының аты Құрмерген, қызының аты Алтынасық.
Кемпірдің «кеңесі»
- Қызды тауып, Кәлем соны жар етсін.
- Ұлды өлтіріп, болашақ қауіптің көзін жойсын.
- Ғайып хан мен әйелін ессіз етіп, бәрін «ашумен істедім» деп бүркемелесін.
Кемпірдің айтуынша, Құрмерген тірі жүрсе, болашақта хан-сұлтан болмақ. Сондықтан оны уақытында құртпаса, Кәлемнің билікке жетуі қиын дейді. Бұл сөздер Кәлемді одан әрі тәуелді етіп, қылмысқа итермелей түседі.
Елсіз қалған жұрт: екі баланың аман қалуы
Ғайып ханның елі шапқанда Құрмерген тоғызда, Алтынасық сегізде екен. Бір күні қоян атамыз деп ойнап кеткен екі бала ойынның қызығына түсіп, күннің батқанын аңғармай, қараңғыда адасып қалыпты. Олар бір тастың үңгіріне кіріп паналап, ұйықтап қалады.
Таң ата есін жиып, ауылға келсе — жұрт бос: ауыл да жоқ, үй де жоқ, тірі жан да қалмаған. Шаһарға барса — қираған дүние, қаңыраған там. Екі бала қайда барарын білмей, жылаумен болады.
Алтынасықтың сабыры
Алтынасық ағасына: «Ел көшкенде бізді таба алмай кеткен болар. Атамыз іздеп бір келеді. Атам келгенше өлмеу үшін от жағып жылынып отырайық», — дейді.
Олар ошақта қалған шоқты үрлеп, от тұтатып отырады. Бірақ екі күн бойы нәр татпаған балалардың қарны ашып, амал таппай тарығады. Сол кезде Құрмергеннің есіне қоян ататын садағы түседі. Садағын алып келе жатып, екі оғының біреуімен көкше қоян атып алады. Қоянды от жанына әкеліп, Алтынасық терісін сылай бастайды...
Осы жерден оқиға әрі қарай жалғасады: екі баланың тірі қалуы, жұртсыз далада күн көруі және олардың тағдырына көз тіккендердің жоспары тереңдей береді.