Біржан Тұрлыбайдың баласы
Қазақ өнеріндегі Біржан салдың орны
Қазақ әдебиеті мен мәдениетіндегі аса ірі тұлғалардың бірі — XIX ғасырдағы қазақ ән өнері мен сөз өнерінің көрнекті өкілі Біржан сал Қожағұлұлы. Ол 1834 жылы қазіргі Ақмола өңірі, Көкшетау маңындағы Сексенкөлдің бірі — Жекей көлінің жағасында дүниеге келген. Біржанның ескі ата қонысы Обаған болған.
Түйін
- Біржан сал — ақындық, әншілік және сазгерлікті бір арнаға тоғыстырған синкретті дарын.
- Оның шығармалары көбіне нақты жағдайдан, көңіл күйден, жиын үстіндегі шабыттан туған.
- Біржан дәстүрі кейінгі Жаяу Мұса, Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ сынды өнерпаздарға ықпал етті.
Өскен ортасы, тәрбиесі
Шежіреде Біржанның арғы аталары Бертістен тарайтын Ақшолақ, Айшуақ, Жаншуақ, Қожамқұл, Қожағұл есімдері аталады. Қожағұлдан Тұрлыбай, Нұралы, Ералы туады. Біржан — Тұрлыбайдың баласы. Алайда атасы Қожағұл немересін бауырына басып, еркелетіп өсіреді. Ата-әже тәрбиесін көрген ерке Біржанның кейін өзін «Біржан салмын» деп жар салуы да осы мінез-қалыптың, еркін өскен ортаның белгісіндей.
Дәулетті шаңырақта өскен Біржан тұрмыс таршылығын көп көрмей, еркін жетіледі. Сол еркіндік жасынан-ақ домбыраға жақындатып, ән салуға, өлең сөзді қиыстыруға бейімін айқын танытады. Ол ауыл ішінің ғана әңгімесімен шектелмей, ел тамсандырған серілер дүниесіне қызығып, салдық пен серілікті өз болмысына айналдыра бастайды.
Сал-серілік дәстүрді биіктеткен өнер
Әншілігі мен ақындығының арқасында Біржан алты алашқа кеңінен танылып, қазақтың сал-серілік дәстүрін шыңға көтерген тұлғаға айналады. Ол тек Көкшетау аймағына ғана емес, тұтас Сарыарқаға мәлім болып, уақыт өте қазақ әдебиеті мен музыкасының биік тұлғаларының қатарынан орын алады.
Өнердегі жалғастық
Біржан салдың жолын Жаяу Мұса, Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ секілді әнші-ақындар жалғастырды. Бұл сабақтастық қазақтың ән мәдениетінде тұтас бір мектептің қалыптасқанын аңғартады.
Ақындық қуат және биік пафос
Біржанның әр әні көбіне ерекше сәттерде, ерекше көңіл күйде туады: мәжіліс үстінде де, көкейде жүрген бір түйткілге байланысты да ән шығара береді. Оның шығармаларынан өр мінез, тәкаппарлық емес — еркін рух, өнер иесіне тән биік жауапкершілік сезіледі.
Өз болмысын танытатын шумақ
«Біржан салмын, адамға зияным жоқ, жүрген жанмын.
Қасыңа мені сендер неге алмайсың,
Өзім сұңқар, өзім сал, кімге зармын.
Жасым бар жиырмада, жасырмаймын,
Басымнан дұшпан сөзін асырмаймын.
Басымнан дұшпан сөзі асып кетсе,
Сен түгіл, патшаға да бас ұрмаймын.»
Бұл жолдар Біржанның ақындық қуатын ғана емес, әннің пафосымен астасқан өр тұлғасын да айқын көрсетеді.
Синкретті талант: ақын, әнші, сазгер
Біржан — қазақ даласындағы біріккен, тоғыспалы өнердің жарқын үлгісі: ақындық, әншілік және сазгерлікті үштастыра білген айрықша дарын. Ең бастысы, оның ақын екені анық. «Созады Біржан даусын қоңыр қаздай…» тәрізді жолдар оның поэтикалық қуатын танытады.
Нәзік лирика
Біржанның лирикалық әлемінде сағыныш, іңкәрлік, сүйіктісіне деген нәзік ілтипат айқын сезіледі. Мысалы, көкек құсқа мұңын шағып, «ұшып барып білші жайын» деуі — сезім мәдениетінің биіктігін аңғартатын өрнек.
«Ақ қалқам отыр ма екен, жатыр ма екен,
Әй, көкек, ұшып барып білші жайын.»
Әнге құмарлық және өнерге ұмтылыс
Біржан жас кезінен әнге, жырға құмар болып өседі. Ауылға әнші не күйші келсе, жанынан шықпай тыңдап, барынша ұғынуға тырысады. Көрші ауылда ән-жыр думаны болса, сол жаққа тартып кетуді жақсы көреді. Ол әнді ғана емес, сал-серілік салтанатты да ұнатады: сұлу киім, жүйрік ат, алғыр тазы, қиырды шолар қыран — бәрі оның болмысына жарасқан сән-салтанаттың нышандары еді.
Аз уақыт ішінде-ақ Біржан жұртқа «Біржан әнші», «Біржан сазгер», «Біржан сал» атымен таныла бастайды. Оның кімдерден тәлім алғаны нақты дерекпен толық сақталмағанымен, шығармаларының туу табиғаты мен таралу өрісі оның мектебі — халық, ортасы — қазақ даласы болғанын көрсетеді.
Әндердің туу сәттері: халық ортасындағы шығармашылық
Біржанның әндері көбіне нақты ортада, тірі көңіл күйдің ішінде туады. Мысалы, «Аққуым» әні нәзік басталып, кейін әуені көтеріліп, кең тынысқа ұласады. Бұл — оның алғашқы туындыларының бірі ретінде жиі аталады:
«Аққуым»
«Қызы едің Ақтентектің, Ажар атың,
Ешкімнен кейін емес салтанатың.
Кез келіп ұшырастық сәті түсіп,
Аман бол, жолыққанша, перизатым.»
Ал «Жаймашуақ» әні Қозыбақтың үйіндегі мәжілісте, әнші шабыттанып, шығармашылық өрісі кеңіген сәтте туғандай әсер береді:
«Жаймашуақ»
«Көл жағалай бітеді көкше құрақ,
Шырқаушы еді осылай Ләйлім шырақ.
Қозыбақтың үйінде мәжіліс боп,
Ән еді Біржан салған — Жаймашуақ.»
«Айтбай» және сұлулықты суреттеу
«Айтбай» — қыздың аты. Қазақта келесі бала ұл болсын деген ырыммен қызға ер адамның есімін қою дәстүрі болған. Әннің бір тұсында Айтбайдың сұлулығы мен әншінің серілік болмысы қабат суреттеледі:
«Айтбай»
«Мамекем Айтбай десем күлімдейді,
Сұр жорға астындағы сүрінбейді.
Аққудай аспандағы жүз құбылып,
Сал Біржан ән салуға ерінбейді.»
«Ләйлім шырақ»: наз да, мін де
Біржанның жақсы әндерінің бірі — «Ләйлім шырақ». Бұл әннің туу тарихы да бөлек: Біржан Ләйлім атты қызы бар, өзімен замандас Көлбай мен Жанбай секілді азаматтары тұратын үлкен елге келеді. Бірақ олар салдың атағын біле тұра, лайықты құрмет көрсете қоймайды. Осыны байқаған Біржан ертеңіне «Ләйлім шырақ» атты ғажап ән тудырады.
Ән сырттай қарағанда қызға айтылған еркелету, наз секілді көрінгенімен, астарында Көлбай мен Жанбайға да тиер сыпайы сын жатқанын аңғартады. Біржан жоғалған шідер жайын сөз етіп, оның өзіне тым қымбат екенін қайта-қайта қайырады. Соның нәтижесінде ауыл салды басқаша ілтипатпен күтіп, сал-серілік дәстүрге сай құрметпен шығарып салады.
Әннен үзінді
«Ләйлім шырақ, мен де өзіңдей жас едім, жана талап,
Біреу Ташкент барғанда алдырып ем,
Қызыл жібек қырмызы төрт-бес қадақ…»
«Өзіме бер шідерді тауып алсаң,
Елу теңге берер ем сүйінші алсаң.
Жерде шіріп қалса да көзім көріп,
Қыршын жасым қиылсын бітім алсам.»
Кейінгі кезеңі: еркіндік үшін күрес
Жасы ұлғайған шақта Біржан ауылдан көп ұзай бермейді. Ағалары Ержан мен Нұржан оны тежеп, көбіне елден шығармай, өз ауылында ұстауға тырысқан деседі. Бірақ Біржан мұндай шектеуге көне қоймайды. Оның мінезіндегі қайсарлық пен ержүректік мына жолдардан да танылады:
Өр мінездің айғағы
«Жасым бар елу бесте, жасырмаймын,
Басымнан жаман сөзін асырмаймын.
Қысқа жіп келмесе де күрмеуіме,
Саған да, туысым, бас ұрмаймын.»
Мұра және мәңгілік биік
Ақырында көп қиналыспен 64 жасында, тағдыр тәлкегін тарта жүріп, аспандағы аққуға үн қосқандай сұлу сазымен қазақ даласын әнге бөлеген асыл өнер иесі — Біржан бұл дүниемен қоштасты.
Біржан салдың өмірі мен әндері — қазақ музыкасының биік белесі. Ол сол биігімен қымбат, сол мұрасымен бүгін де керек.