Омонимдер (сырт формасы, дыбыстық құрамы бірдей, бірақ білдіретін мағынасы әр түрлі сөздер) жеке тұрған қалпында стиль түрлерінің жалпы қайсысында да қолданыла береді
Омонимдер және стильдік қолданыс
Омонимдер (сырт формасы, дыбыстық құрамы бірдей, бірақ мағынасы әр түрлі сөздер) жеке тұрған қалпында тілдің барлық стиль түрлерінде де қолданыла береді. Ал омонимдерді қатар алып, қабаттастыра қолдану барлық стильде бірдей байқалмайды. Оларды бір контексте, тіпті бір сөйлемнің өзінде жарыстыра пайдалану көбінесе публицистикалық стильде, ауызекі сөйлеуде және көркем әдебиетте айқын көрінеді.
Көркем әдебиеттегі омонимдердің көркемдік қызметі
Омонимдердің көркем әдебиеттегі көркемдік қызметі әр алуан. Бұл — әр жазушының сөз қолдану шеберлігіне байланысты құбылыс. Дегенмен көркем әдебиет стиліндегі омонимдерді сөйлеу стиліндегі омонимдерден ажырату әрдайым оңай емес. Себебі көркем әдебиетте жұмсалатын омонимдердің едәуір бөлігі күнделікті сөйлеуде әбден орнығып, жалпы халықтық сипат алған сөздер болады.
Сонымен қатар көркем әдебиетке көбірек бейім омонимдердің бір тобы контекстік сипатымен ерекшеленеді: сырт тұлғасы бірдей екі сөздің омонимдік қатынасы көбіне нақты бір контекст ішінде ғана танылады.
Мысал (контекстік омоним)
Қара түнде қара баспаса, Ертісті арлы-берлі кезген қайықшыны қашан көрдің.
М. Әуезов
Бұл мысалда қара сөзі бір жағынан түс атауын білдіретін сын есім ретінде, екінші жағынан әдеби тілдегі «албасты» мағынасындағы қара сөзімен омонимдік қатынасқа түсіп тұр. Бірақ мұндай омонимдік мән дәл осы контекстің ішінде ғана ашылады.
Тағы бір мысал
Қара қасқа кедей болсам да, қара ниет болмаспын деуші ең. Жамандық сенің жатың еді, қасиетің сол еді. Сен қартайған шағыңда бізді қара басайын деді ме?
М. Әуезов
Мұндай контекстік (стильдік) омонимдер барлық ақын-жазушыда бірдей кездесе бермейді. Олардың қолданылуы автордың көркем ойды дәл жеткізуі мен сөз қолданысындағы шеберлігіне тікелей байланысты.
Поэзиядағы омонимдік қабаттасу
Омонимдердің жарыстыра қолданылуы өлең тілінде де әсерлі көрінеді. Ақындар кейде бір сөздің екі мағыналық қабатын қатар қозғап, образды күшейтеді.
Үзінді
Аяғыңды аңдап бас, ей Жақсылық!
Өз басыңда жының бар бір бақсылық...Абай
Үзінді
Қарсақ жортпас қара адыр,
Қарамай неге шабасың...Абай
Омонимділікке ескерту
Бір атқа жүз құбылған, жүзі күйгір.
Абай
Мұндағы жүз сөзінің бір қолданысы сан есім ретінде («жүз»), ал келесі қолданысы «ар, ұят» мағынасындағы зат есім ретінде жұмсалып тұр. Демек, бұлар — омонимдер.
Қосымша мысалдар
Қызған жанға жану деген сөз емес.
Сағди
Туғандай еді әдет арнап шешесі,
Жандырсын деп, жігіт жанын өртесін.сонда
Суы молдығына және ақ оты, қара отына қарап қоныс етеді.
М. Әуезов
«Жүз» сөзінің тағы бір омонимдік қабаты
Қазақ тілінде дыбыстық құрамы бірдей болғанымен мағынасы бөлек тағы бір жүз сөзі бар: кіші жүз, орта жүз, ұлы жүз тіркестеріндегі жүз. Бұл сөздің мағынасы туралы пікір әр түрлі айтылып келеді. Мұнда ұсынылатын тұжырым — осы жүз сөзі «ұрпақ», «буын» мағынасын білдіреді.
Дереккөздерге сүйенген түсіндіру
А. Габэннің неміс тілінде жазылған «Көне түркі грамматикасында» (Лейпциг, 1950, 357-бет) жүз сөзіне қатысты үш омоним қатар беріледі. Соның соңғысы «звено (цепи), колено, поколение» (“Glied”) мәніндегі сөз ретінде көрсетілген.
Көне түркі тіліндегі осы сөз тува, хакас тілдерінде дыбыстық тұрғыдан сәл өзгеріп, чүс түрінде «сустав» мағынасында айтылады; ал алтай тіліндегі йүстүк сөзі «кольцо» мәнінде қолданылады (В. И. Рассадин. Фонетика и лексика тофаларского языка. Улан-Уде, 1971, 199).
Осы деректерге сүйене отырып, қазақ тіліндегі кіші жүз, орта жүз, ұлы жүз құрамындағы жүз сөзі «буын», «ұрпақ» мағынасын білдіреді деуге болады. Екіншіден, бұл мағынадағы жүз — көне түркі дәуірінен жалғасып келе жатқан тілдік құбылыс.
Фразеологизмдер: ырғақ пен ұйқасқа құрылған тұрақтылық
Фразеологизмдердің бір бөлігі өлең тәрізді ырғаққа, ұйқасқа құрылады. Бұл — кездейсоқ құбылыс емес. Тұрақты сөз тіркестерінің ұмытылмай, ұзақ жылдар «өмір сүруінің» сыры көбіне олардың ырғақ пен ұйқасқа құрылуында болса керек.
Ырғаққа, ұйқасқа құрылған мақал-мәтелдер мен шешендік нақыл сөздер белгілі бір қалыппен айтылып, көңілге қонымды болады әрі жаттауға жеңіл келеді. Бұл — жалпы фразеология табиғатына тән қасиет: жоғарыда сөз болған бейнелік-мәнерлегіш тәсілдердің бәрі де дайын тілдік бірлік ретінде жұмсалады.
Ырғақты, ұйқасты үлгілер
- Сабыр түбі — сары алтын.
- Сабырлы жетер мұратқа, сабырсыз қалар ұятқа.
- Қысыла-қысыла қыз болдым.
- Айтпа — айтқаныңнан қайтпа.
- Аманат — аманатқа қылма қиянат.