Қазақша рефераттар

Кейкі (Нұрмағамбет) Көкембайұлы (1871 - 1923 ж. ), 1916 жылғы Торғай көтерілісінің батыры

Кейкі (Нұрмағамбет) Көкембайұлы: Торғай көтерілісінің мерген батыры

Кейкі (Нұрмағамбет) Көкембайұлы (1871–1923) — 1916 жылғы Торғай ұлт-азаттық көтерілісінің атақты батыры. Ол Орта жүз құрамындағы Қыпшақ тайпасының Құланқыпшақ руынан шыққан.

Қысқаша дерек

Өмір сүрген жылдары
1871–1923
Өңір
Торғай
Танылған қасиеті
Аңшы, мерген, өжет
Көтерілістегі рөлі
Мергендер жасағының басшысы

Балалық шағы және қалыптасуы

Тұрмыс тапшылығын ерте көрген Кейкі жас кезінде Жыланшық болысының алпауыты Р. Шашамбайұлының малын қорғап, жау шапқанда аттанатын жігіттердің бірі болған. Жастайынан аңшылыққа бейім болып, мергендігімен, өжеттігімен аймаққа танылды.

Ел аузында оның дәлдігі туралы: «Амангелдінің көзі мерген, Кейкінің қолы мерген» деген сипаттама сақталған.

1916 жылғы көтерілістегі ерлігі

Ресей патшасының 1916 жылғы маусым жарлығы Торғай қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісіне түрткі болды. Кейкі көтеріліске алғашқы күндерден-ақ белсене қатысып, оның негізгі қарулы күші саналған мергендер жасағын басқарды. Ол көтеріліс штабының ең қауіпті тапсырмаларын орындап, жиі барлауға шығып отырған.

  • Күйік қопасындағы соғыс кезінде ерлік көрсетті.

  • Торғай қаласын қоршау барысында ерекше көзге түсті.

  • Жазалаушы отрядқа қарсы соңғы ұрыстардың бірі — Доғал шайқасында айрықша батырлық танытты.

Қудалау және қаза

1919 жылғы 13 мамырда Торғай ояздық соғыс комиссары, халық батыры Амангелді Иманов өлтірілгеннен кейін Кейкі қудалауға ұшырап, Ұлытау мен Қызылқұм өңіріне бой тасалауға мәжбүр болды. Бұл қудалау Торғайда Кеңес өкіметі орнағаннан кейін де толастамады.

Ақыры, 1922 жылдың көктемінде комиссар Александр Токаревті атып кеткен Кейкіні 29 наурызда қызыл әскерлер қатыгездікпен өлтірді. Олар мергеннің екі қолы мен басын кесіп алып, басын бір ай бойы Торғай қаласының орталық алаңында сырыққа шаншып қойған.

Бас сүйегінің тағдыры

Кейін мергеннің бас сүйегі әуелі Орынборға жеткізілді. 1926 жылы республика астанасы Қызылордаға көшірілгеннен соң, ол Санкт-Петербургке апарылды. Қазіргі таңда бас сүйек Санкт-Петербургтегі антропологиялық қордың Кунсткамерасында сақтаулы.

Ұрпақтары және тарихи жады

Кейкі мергеннің ұрпақтары Қостанай облысы Амангелді ауданындағы Ақтас және Тасты елді мекендерінде тұрады. 1996 жылы батырдың 125 жылдығына байланысты ас беріліп, ескерткіш орнатылды.

Кейкі мергеннің өмірі қазақ әдебиетінде де көркем бейнеге айналды: жазушы А. Нұрмановтың «Құланның ажалы» романындағы Құлан образы және Ғ. Мүсіреповтің «Амангелді» пьесасындағы Кете батыр тұлғасы осы өмір жолынан сомдалған.