Ұлттық тіл

Ұлттық тіл және ауызекі сөйлеу стилі

Ұлттық тіл — ұлттың ауызекі және жазбаша қарым-қатынас құралы. Қазақ тілінің пайда болуы мен дамуы қазақ халқының ұлт болып қалыптасуымен тікелей байланысты. Адам күнделікті өмірде өз ортасымен үздіксіз қарым-қатынас жасайды: сол арқылы тіршілік етеді, білім мен тәжірибе жинайды, өсіп-жетіледі.

Ауызекі сөздің ерекшелігі

Қарым-қатынастың негізгі бөлігі ауызекі тілдесу арқылы жүзеге асады. Ауызекі сөздің құрылымы өзіне тән сипатқа ие, бұл тармақ ауызекі сөйлеу стилі деп аталады. Ол қазақ тілі стильдерінің бір саласы ретінде бірнеше түрге бөлінеді.

Дидарластық сөз

Әңгімелесу, сұхбаттасу түрінде көрінеді. Диалог та, көп адамның қатысуымен болатын еркін әңгіме де болуы мүмкін.

Полемикалық сөз

Дауласу, пікірталас барысында қолданылады. Дәлел, уәж, риторикалық сұрақ, қажет жерде мысқыл да кездесуі мүмкін.

Көпшілікке арналған сөз

Баяндамалар, дәрістер, лекциялар секілді көпшілік алдында айтылатын мазмұнды сөздер.

Дидарластық әңгімеде қатысушылар әсерлі, қызықты сөйлесу үшін алдын ала ой жинап келуі мүмкін. Ал даулы сөзде қарсы тараптың пікіріне полемикалық қатынас білдіретін тұлғалар жиі қолданылады; ойды дәлелдеу үшін аргументтер келтіріледі. Мұндай жағдайда талқыланатын мәселені шешуге әркімнің дайындалып барғаны дұрыс.

Көркем әдебиет стилі

Көркем әдебиет — сөзбен салынған сурет. Оқиға кейіпкерлердің іс-әрекеті, сөзі, мінезі мен келбеті арқылы баяндалады; уақыт реті мен орын-жағдайы көрсетіледі.

Тән белгілері

Эмоционалды, бейнелі, экспрессивті сөздер мол қолданылады.
Ырғақ пен интонация әсерлілік үшін арнайы ұйымдастырылады.
Синонимдер, тұрақты тіркестер шығарманың тартымдылығын арттыруға қызмет етеді.
Грамматикалық амал-тәсілдер ерекше үйлестіріліп қолданылады.

Іс қағаздар стилі

Іс қағаздар — жеке адамның, ұжымның, фирмалардың және мекемелердің қызметіне байланысты туындайтын жазбаша (кейде ауызша) ресми қарым-қатынас құралы.

Негізгі түрлері

Әртүрлі мазмұндағы арыздар
Өмірбаян
Анықтама, түсінікхат, ақпарат, есеп, хабарлау т.б.
Хат алмасу, келісім жасау, шешім шығару, хабарлау т.б.
Хаттама (мәжіліс барысы мен шешімі)
Бұйрық, мінездеме, ұсыныс т.б.

Қатынас қағазының құрылымы

Іс жөніндегі қатынас қағаздар бірнеше бөліктен тұрады. Композициядағы әр бөлік реквизит деп аталады және оны рәсімдеудің талаптары мемлекеттік нұсқауларда көрсетіледі.

1Жіберілген мерзімі (күні, айы, жылы)
2Мекеменің (фирманың) атауы, мекеме басшысының аты-жөні
3Мазмұны
4Жіберуші туралы мәлімет және қолы

Іс қағаздар стилінің ерекшеліктері

Мәтін өте жинақы құрылады.
Сөйлемдер көбіне номинативті, екі негізді болады.
Сөздер базистік тәртіпке сай орналасады.
Экспрессивті сөздер қолданылмайды.
Мәтін баяндау сипатында беріледі.

Құжаттың басында және соңында жіберілу мерзімі цифрмен көрсетіледі. Мазмұн ішіндегі сандар қажеттілігіне қарай цифрмен де, сөзбен де жазылады; әдетте бірден онға дейінгі сандарды сөзбен берген дұрыс.

Публицистикалық стиль

Публицистикалық стиль жұртқа үндеу айтуға, үгіт-насихат жүргізуге қолданылады. Мұнда қоғам үшін маңызды, дәл сол кезеңде өзекті мәселелер тақырып болады. Бұл стиль ауызша да, жазбаша да қолданылады және көбіне газет, журнал, радио, теледидар арқылы тарайды.

Тілдік құралдары

Экспрессивті сөздер, мақал-мәтелдер, тұрақты тіркестер.
Тақырыпқа сай терминдер мен неологизмдер.
Толымсыз, эллипсисті сөйлемдер.
Қаратпа сөздер, сұраулы және лепті сөйлемдер арқылы тыңдаушы назарын аудару.

Публицистикалық сөз ауызша айтылғанда, ауызекі сөйлеу стиліне тән кейбір белгілерді де қабылдайды.

Ғылыми стиль

Ғылыми стиль адамның ең озық интеллектуалдық әрекетіне қызмет етеді. Ол ғылыми ізденіс пен зерттеу нәтижесін ауызша немесе жазбаша түрде көпшілікке жеткізу қажеттілігінен қалыптасқан.

Дәлдік

Ойды нақты, дәл және түсінікті етіп жеткізуді көздейді.

Тұжырымдылық

Ойды ықшамдап, тұжырымды түрде хабарлауға ұмтылады.

Бейтараптық

Эмоция мен экспрессияға көп жол берілмейді.

Пунктуация негіздері

Пунктуация термині латынның punctum — «нүкте» сөзінен шыққан. Пунктуация: біріншіден, алфавитке енбейтін графикалық таңбалар жүйесін; екіншіден, тыныс белгілерін дұрыс қою ережелерін; үшіншіден, тыныс белгілерінің өзін білдіреді. Ол — жазу тіліне қызмет ететін шартты таңбалар жиынтығы.

Негізгі тыныс белгілері

Нүкте: Тиянақталған ойды білдіретін хабарлы сөйлемнен кейін, сондай-ақ лепсіз айтылған бұйрық, тілек мәнді сөйлемдерден кейін қойылады.
Сұрау белгісі: Сұраулы сөйлемнен кейін қойылады. Сұраулы сөйлем біреуден жауап күтуді, сұрап білуді мақсат етеді. Сұрақ — адам дүниетанымын қозғайтын күш, ол біреуге де, кейде өз-өзіне де қойылады.
Көп нүкте: Аяқталмай қалған, айтылмаған ойды тұспалдайды. Кейде автор ойын әдейі аяқтамай қалдырады немесе айтуға қолайсыз сөзден кейін көп нүкте қойылады.

Үтірдің қолданылуы

Сөйлем ішінде ең жиі қолданылатын белгілердің бірі — үтір. Ол төмендегі жағдайларда қойылады:

Бірыңғай мүшелердің арасына
Қаратпа, қыстырма сөздер мен оңашаланған айқындауыштарға
Құрмалас сөйлем құрамындағы жай сөйлемдердің ара жігіне

Үтірді дұрыс қою үшін тыныс белгілерін қолданудың негізгі принциптерін толық меңгеру қажет. Әйтпесе сөйлемдегі ой көмескіленіп, мәтін оқырманға немесе тыңдаушыға түсініксіз болып қалуы мүмкін.

Қорытынды түйін

Тіл мәдениетін көтерудің бір жолы — функционалдық стильдердің табиғатын дұрыс танып, әр жағдайға лайық тілдік құралдарды орнымен қолдану. Ал пунктуация мәтінді ұйымдастырып, ойды айқын жеткізудің сенімді тетігі ретінде қызмет етеді.