Оны хан естіп

Ағаш ат және аяқ астынан болған ұшу

Пырақ он жасқа келгенде есейіп, жақсы мен жаманды ажырата бастайды. Хан ұлын атқа мінгізу үшін үлкен той жасамақ болып, елге жар салады.

Ханның алыс елде екі досы бар екен. Жол алыстығынан бір досы ағаш ат жасатып келеді: оң құлағын бұраса — ұшады, сол құлағын бұраса — қонады.

Далада ойнап жүрген Пырақ жансыз ағаш аттың қалай келгеніне таңырқап, мініп көреді де, құлағын бұрап қалып, көкке ұша жөнеледі. Хан сыртқа шыққанша, бала бұлт арасына сіңіп, көзден ғайып болады.

Кемпірдің үйі және қаладағы тосын таныстық

Пырақ ағаш атты бір үлкен тастың астына жасырып, жаяу қалаға кіреді. Бір қораға кірсе, ортасында шам жанып тұр екен. Сол шамның қасына бір кемпір келіп, түн ішінде не істеп жүргенін сұрайды. Пырақ жайын айтады.

Кемпір оған ас беріп: «Бұл жаққа бір жаманшылыққа тап болып келіпсің. Енді маған бала бол» — дейді. Пырақ келіседі. Ертеңінде кемпір ақша беріп, базарға жұмсайды.

Базарда Пырақ бір сұлу жігіттің самауыр қайнатып, шай сатып отырғанын көреді. Ол жігіт өзін ханның баласы екенін, бір ханның қызына ғашық болып, содан бері осында шай сатып күн көріп отырғанын айтады. Ғашық болған қызы қырық нөкерімен жақын маңда тұратынын сыртынан көрсетеді.

Қырық нөкер, бояу тұзағы және жазықсыз құрбан

Кешке Пырақ кемпірді ұйықтатып, ағаш атын алып, хан қызының үйіне келеді. Қырық нөкер ұйқыда жатқанда, Пырақ қыздың жүзін жауып тұрған орамалын көтеріп, бетінен сүйіп, қайта кетеді.

Қыздың күтушілері оның салмағын күн сайын өлшейтін көрінеді. Ертеңіне салмақ бір мысқал артып шығады. Мұны естіген хан: есік пен табалдырыққа бояу жағып, түнде келгеннің ізі білінсін деп бұйырады. Кімнің киімінде бояу болса — дарға асылсын деген жарлық та беріледі.

Пырақ тағы келгенде, табалдырықтағы бояуға былғанып қалады. Содан бір диуана келіп қалғанда, Пырақ бояу жұққан киімінің бәрін соған береді. Ертеңіне жасауылдар бояулы киім киген диуананы ұстап, сөзін тыңдамай дарға асады.

Ояу қалған хан қызы және қашу

Сол түні хан қызы кім келетінін білмек болып, нөкерлерін ұйықтатып, өзі ояу жатады. Пырақ үйге кіріп, қызды сүйе бергенде, қыз қолынан ұстап алады. Пырақ басынан өткеннің бәрін жасырмай айтады. Қыз да оған ғашық болады.

Қыз: «Ертең әкемнің қазынасынан ат басындай алтын, қой басындай күміс алайын, сосын екеуміз қашайық» — деп уәде береді.

Келесі түні бәрі дайын болады. Пырақ қызды дүниесімен ағаш атқа мінгізіп, екеуі ұшып кетеді. Бір үлкен қалаға келіп қонып, күніне үш ділдә төлеп, жалдамалы үйге орналасады.

Ұрлық, кілем және қашқарлықтың айласы

Төрт күн өткенде Пырақ қала ханына танысқысы келеді. Әйелі қарсы болмай, қонақ шақыруға келіседі. Дастарқан жайылып, Пырақ тарту ретінде бір табақ ділдә қояды — қараңғы үй жарқырап кетеді.

Мұны аңдыған қарақшылар түнде кіріп, барлық алтын-күмісті ұрлап кетеді. Пырақ не істерін білмей қамығады. Бірақ әйелінің терезе түбіне диуанаға деп қойған жеті тиын алтыны аман екен.

Әйелі сол ақшаға жібек алдыртып, кілем тоқиды. Кілемнің ортасына өз суретін түсіріп: лайға малып, сілкісең жарқырап шығады; базарда он бес сомнан төменге сатпа, дейді. Пырақ солай істейді. Бір қашқарлық кілемді он бес ділдәға алып, үстіне тағы үш кілемдік ақша береді.

Қашқарлық кілемдегі суретке ғашық болып, Пырақтан сабақ алуға сұранады. Кейін Пырақты үйіне қонаққа шақырады. Әйелі бармауға көндіргенмен, Пырақ жалғыз өзі барады.

Қашқарлық Пырақты ішкілікпен мас қылып, бір тамға тастайды. Сосын Пырақтың алтын сақинасын алып, «Пырақ шақырып жатыр» деп хабар жібертіп, әйелін алдатпақ болады. Әйел бір пәлені сезіп, қанжар алып барады. Алайда жігіттер жабылып, әйелді де Пырақ жатқан тамға кіргізіп жібереді.

Әйел қараңғы тамды қанжармен тесіп, Пырақты шығарады. Өзі шықпақ болғанда ұсталып қалады. Айырыларда әйел: «Үстіңді өзгертіп, нан сатушы болып жүр» — деп ақыл айтады.

Құтқару әрекеті және жалмауызбен бетпе-бет

Қыз қамауда қалады, тамақ ішпей үш күн жатады. Бір күні терезеден қараса, нан сатып жүрген Пырақты көреді. Бір жігіт арқылы хат жолдап: «Бүгін түнде тамыр болған ханнан екі ат, екі қылыш сұрап алып, терезе түбіне келіп тұр» — дейді.

Пырақ айтқанын істеп, түнде там түбіне келіп тұрады да, қалғып кетеді. Сол кезде адам жұтатын жалмауыз келіп, бір атқа мініп, ол да күтіп тұрады. Түн ортасында қыз терезеден секіріп түсіп, бір атқа мініп, жанындағы аттылыны Пырақ деп ойлап, қаша жөнеледі.

Таң ата қыз қасындағы адамның жуан қара жігіт екенін көреді, бірақ сыр бермейді. Жалмауыз оны бір үлкен қораға әкеліп, бір жағында қамаулы мал, екінші жағында көгенделген адамдарды көрсетіп мақтанады. Далада ұшында ілмек жібі салбыраған діңгек тұрған екен.

Қыз «Бұл не?» деп сұрағанда, жалмауыз «адамдарды дарға тартатын ағаш» дейді. Қыз «қалай тартады?» деп сұрап, жалмауызды сөйлетіп алады. Мойнына тұзақты өзі кигізіп көрсеткенде, қыз жіптің ұшын тартып қалып, жалмауызды өз тұзағына өзі іліп өлтіреді. Сосын барлық адамдар мен малды босатады.

Көкек қаласының ханы және әділ үкім

Қыз еркек киімін киіп, Көкек деген қалаға келіп тұрақтайды. Бір жылы бұл елдің ханы қайтыс болып, халық ақылды да сүйкімді әлгі жігітті (яғни қызды) хан көтереді.

Жаңа хан өз суретін салдырып, отырған тамының есігіне жапсырады да: «Кім осы суретке сұқтанып, сұрай берсе — маған алып келіңдер» — деп жасауылдарына тапсырады.

Бір күні бір қара жігіт келіп, суретті сүйе береді — ол баяғы жалмауыз екен. Оны дереу ұстатып, хан дарға астыртады. Тағы бір жолы суретті құшақтап жатқан біреуді алып келсе, ол баяғы қашқарлық болып шығады. Хан ор қаздырып, ішіне жылан-құрбақа, шаян-қоңыз толтырып, соның ішіне тастатады.

Табысу және мұратқа жету

Бір күні жасауылдар жаман киімді бір мүсәпірді айдап әкеледі. Хан жақындап қараса — баяғы Пырақ. Сол жерде екеуі құшақтасып көріседі.

Ертеңіне хан елді жинап, бастарынан өткеннің бәрін баяндайды. Содан кейін ағаш атқа мініп, еліне қайтып, ата-анасымен табысады. Ақыры екеуі де арманына жетеді.