Фараби - алғашқы ислам философы және ислам философиясын қалаушы
Әл-Фараби — білім мен ой тарихында айрықша орны бар ұлы түрік ғалымы, ойшылы. Ол физика, химия, медицина, математика және философия салаларындағы еңбектері арқылы Шығысқа ғана емес, Еуропа мәдениетіне де ықпал етіп, оның кітаптары XVIII ғасырдың соңына дейін Еуропа университеттерінде оқытылған.
Өмірбаяны және білім жолы
Шын аты — Махмұт. Әбу Насыр әл-Фараби 870 жылы Түркістан өңіріндегі Фараб (Отырар) қаласында дүниеге келген. Әкесі — қорған басшысы Махмұт Тұрпан. Батыс ғылым кеңістігінде ол көбіне Alpharabius (әл-Фарабиус) атымен танылады.
Әл-Фараби сауатын туған қаласында ашып, заманының ең беделді ғұламаларынан тәлім алады. Білімін тереңдету мақсатымен алдымен Иранға, кейін Бағдатқа сапар шегеді. Бағдатта атақты ұстаздардан дәріс алып қана қоймай, өзі де шәкірт тәрбиелеген. Әсіресе логика, грамматика және араб тілін жетік меңгеруді осы қалада жалғастырады.
Ол діндар адам болғанымен, исламды ақылға негізделген дін ретінде танып, таным мен парасатқа ерекше мән берген. Әл-Фараби парсы, араб, латын және грек тілдерін үйреніп, көне грек философиясын терең игеруге көп күш жұмсады.
Екінші ұстаз атануы
Әл-Фараби Аристотель мен Платон идеяларын тоғыстырып, олардың көзқарастарын жүйелеуге, сондай-ақ Сократ философиясының негіздерін айқындауға ерекше еңбек етті. Осы себепті ол «Хадже-и сани» — «Екінші ұстаз» атанды (дәстүрлі түрде Бірінші ұстаз — Аристотель).
Алеппо, Дамаск және ғылыми қызметі
941 жылы әл-Фараби Алеппоға келеді. Ол кезеңде қала Сейфуддәула Әлидің билігінде еді. Түрік әмірі ғалымға зор құрмет көрсетіп, сарайына қабылдайды. Кейбір деректерде әл-Фараби ұсынылған жоғары лауазымдардан бас тартып, күндіз қарапайым тіршілікпен (көкөніс өсірумен) айналысып, түнде шам жарығымен философиялық еңбектерін жазғаны айтылады.
Кейін ол Алепподан Шамға (Дамаск), Шамнан Каирге сапарлап, өз ойларын кеңінен таратып, ғылымға қызмет етеді. 950 жылы қаңтар айында Алеппода қайтыс болып, Шам қаласы маңындағы Баб-ус Сағир қорымына жерленгені көрсетіледі.
Ислам философиясының негізін қалаушы
Әл-Фараби алғашқы ислам философтарының бірі әрі ислам философиясын қалыптастырған ірі тұлға ретінде танылады. Кейбір зерттеушілер оның белгілі бір еңбектерінде грек философиясына еліктеу барын айтады. Алайда бұл — өте өнімді, шығармашылыққа негізделген ықпалдастық еді: оның еңбектері кейінгі ойшылдардың, соның ішінде Ибн Синаның (Авиценна) грек философиясын терең түсінуіне жол ашты.
Ибн Синаның әл-Фараби туралы пікірі
Ибн Сина өз естеліктерінде кітап дүкенінен сатып алған әл-Фарабидің кітабын оқығаннан кейін, бұрын түсіне алмаған грек метафизикасын толық меңгергенін айтқан.
Музыка теориясы және аспап жасауы
Әл-Фараби музыкамен де терең айналысқан. Деректерде оның «канун» деп аталатын аспапты (домбыраға ұқсас) жетілдіргені немесе ойлап тапқаны және сол аспаппен бірнеше әуен шығарғаны айтылады. Оның музыкаға арналған еңбектері музыка жөніндегі алғашқы ғылыми зерттеулердің қатарында бағаланады.
Ғалым-энциклопедист ретіндегі мұрасы
Әбу Насыр әл-Фараби (870–950) — қыпшақ даласынан шыққан ұлы энциклопедист, астролог әрі музыка теоретигі. Ол әскери қолбасшының отбасында дүниеге келіп, Отырар медресесінде білім алады. Кейін Шам, Самарқан, Бұқара, Харран, Мысыр, Халеб (Алеппо), Бағдат қалаларында ілімін жетілдіргені айтылады.
Тарихи деректерде оның көптеген елдерді аралағаны, ғұламалармен сұхбаттасқаны, өздігінен көп оқып, үздіксіз ізденгені көрсетіледі. Кейбір мәліметтерде ол 70-ке жуық тіл білген деп беріледі.
Негізгі бағыттары
- Философия, логика, этика, метафизика
- Тіл білімі, педагогика
- Жаратылыстану, география
- Математика, медицина
- Музыка теориясы
Еңбектерінің ауқымы
Деректер бойынша, ол әр салада 164 трактат жазып қалдырған. Шығармаларында көне грек ғалымдарының, әсіресе Аристотельдің еңбектеріне талдау жасап, «Метафизика», «Категориялар», «Бірінші және екінші аналитика» сияқты негізгі еңбектеріне түсіндірмелер жазған.
Адам болмысы және бақыт туралы пайымдары
Әл-Фараби адамның өзін-өзі танып-білуі жөнінде философиялық тұжырымдар жасап, бұл мәселені логика, этика және педагогика тұрғысынан өзара сабақтастықта қарастырды. Рухани бастауларды жан-дүние үндестігінен, әсемдіктен, қанағаттанудан және бақыттан іздестірді.
Белгілі еңбектері
- «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы»
- «Мемлекет қайраткерлерінің қанатты сөздері»
- «Ғылымдардың шығуы» (математиканың шығу тегі мен себептерін талдау)
- Астрономия және математикаға қатысты: «Алгебраға түсініктеме», «Геометриялық фигуралар…»
- Арифметика: «Теориялық арифметикаға қысқаша кіріспе»
- Физика: «Вакуум туралы»
- Медицина: Галенге қарсы жазылған бірқатар трактаттары
- Музыка: «Музыканың ұлы кітабы»
Әл-Фарабидің ойлары мен көзқарастары, еңбектерінің тереңдігі және күрделі ұғымдарды жеңіл әрі түсінікті жеткізе білу қабілеті Шығысты да, Батысты да тәнті етті.