Ақбар деген ханның бұзауы
Байдың сапары және жоғалған әке
Бұрынғы заманда бір бай болыпты. Үш қатыны бар екен, бірақ баласы жоқ екен. Бір күні бай қатындарына: «Қартайдым, сендерден бала болмады. Әулие аралап, тәу етіп түнейін, Құдай бала берер ме екен?» — дейді.
Ол темір таяқ алып, темір етік киіп, жаяу жолға шығады. Айлар өтіп, жылдар өтіп, темір таяғы тебендей ғана қалған кезде, алдынан бір жұлындай жерден түтін шығады.
Түтін шыққан үй
Бай түтінге жетсе, үй ішінде бір жалмауыз кемпір отыр екен. Бай кіріп сәлем береді. Кемпір сәлемін алады.
Аздан соң сырттан біреу: «Адам иісі шығады!» — деп айғай салады. Кемпір: «Аузыңа салатын адамың отыр» — дейді.
Бұл келгені — кемпірдің баласы екен. Үйге кіріп, байды жеп қояды.
Екі ұл: Тұмарбас пен Байтас
Бай кеткен соң, екі қатыны жүкті болып қалады. Бай өлгеннен кейін, екі қатын да ұл табады. Бәйбіше ұлының атын Тұмарбас қояды, тоқал ұлының атын Байтас қояды.
Балалар жеті жасқа келгенде, Тұмарбас асық ойнап жүріп төбелесіп қалады да, бір баланың асығын тартып алады. Сонда әлгі бала: «Бізге зорлық қылғанша, тентіреп кеткен әкеңді тауып алсаңшы» — дейді.
Ақиқат сұрағы
Тұмарбас үйіне жүгіріп келіп, шешесінен: «Әкем қайда кетті? Айт!» — деп сұрайды.
Шешесі: «Сен тумай тұрып кетіп еді. Темір таяқ ұстап, темір етік киіп, бала тілеп кеткен. Содан бері қайда екенін білмеймін» — дейді.
Содан Тұмарбас әкесін іздеп жолға шығады.
Кек қайтару
Бір күні оның да алдынан жұлындай жерден түтін шығады. Жетіп барса — баяғы жалмауыз кемпірдің үйі. Тұмарбас әкесінің етігі мен таяғын танып қалады.
Кемпір қазанға ет асып отыр екен. Ашыққан Тұмарбас ет сұраса, кемпір бермейді. Ашуы келген Тұмарбас кемпірді бір ұрып өлтіріп, қазандағы еттің бәрін жеп тояды.
Сол сәтте сырттан тағы дауыс шығады: «Үйде кім бар? Адам иісі шығады!» Тұмарбас сыртқа шығып: «Өзім бармын!» — дейді.
Жекпе-жек
Екеуі алысып кетеді. Тұмарбас дәуді алып ұрып, басын кесіп алады. Осылайша ол әкесін өлтірген дұшпанын өлтіріп, кегін қайтарады.
Артынша елге қайтады.
Аққу және жоғалған шынашақ
Үйіне келген соң Тұмарбас шешесінен: «Маған ірімшік қайнатып қойдың ба?» — деп сұрайды.
Шешесі: «Күнде қайнатамын, бірақ күнде бір аққу келіп жеп кетеді» — дейді.
Тұмарбас аққудың келетін уақытын аңдып, мылтығын оқтап, шидің арасына тығылып отырады. Бір мезетте аққулар ұшып келіп, ірімшікке қонғанда мылтығын атып жібереді. Аққу қашып ұшады, Тұмарбас соңынан қуады.
Қуа жүріп жоғары қараса, аспаннан бір нәрсе түсіп келеді. Қолын созып ұстаса — адамның шынашағы екен. Оны жанқалтасына салып алып, қуғынды жалғастырады. Бірақ аққу биіктеп ұшып, көзден ғайып болады.
Ақбар ханның бұзаулары
Бір күн өткенде, дария жағасында мың бұзау бағып жүрген бір таз балаға кезігеді. Тұмарбас: «Бұл кімнің бұзауы?» — деп сұрайды.
Таз: «Ақбар деген ханның бұзауы» — дейді.
Ғажайып байлау
Тұмарбас кешке бұзауларды байлайсың ба деп сұрағанда, таз: «“Байлаңғырдың бұзауы байлан” десем, әрқайсысы әр терекке байланып қалады; ертеңіне “шешіліңдер” десем, шешіледі» — дейді.
Түнгі қорлық
Түнде не істейсің дегенде, таз: «Қыздардың табанын сипаймын. Кешке қыздар мені теріге орап, төрден есікке, есіктен төрге домалатады» — дейді.
Мұның бәрін естіген соң, Тұмарбас тазды жоқ қылып, бұзауды өзі бағады. Қару-жарағын бір жерге көмеді. Кешке мың бұзауды айдап ауылға келіп: «Байлаңғырдың бұзауы байлан!» — дегенде, бұзаулар әр ағашқа өз-өзінен байланып қалады.
Хан ордасындағы түн
Тұмарбас ханның үйіне келеді. Қыздар әдетінше оны теріге салып, төрден есікке, есіктен төрге домалатады. Кейін теріден шығарып жібереді.
Түнде батыр қыздармен бірге жатады. Сол кезде ханның кіші қызы Қаныкей ыңқылдайды.
Тұмарбас: «Қай жерің ауырып тұр?» — дейді. Қаныкей: «Шынашағыма мылтық тиіп еді, сол жерім ауырады. Сол шынашағымды тауып берген кісіге тиемін» — дейді.
Тұмарбас: «Тауып берсем, маған тиер ме едің?» — дейді. Қаныкей: «Тиемін» — деп жауап береді.
Сонда Тұмарбас жанқалтасындағы шынашақты береді. Қаныкей оның кім екенін танып, екеуі көңіл қосады.
Үш қыздың бағы ашылған күн
Бір күні хан жұртына жар салады: «Үш қызымды сүйгеніне қосамын. Халқым жиылсын» — дейді.
Ханның қол астындағы ел түгел жиналады. Жұрт куә болған жиында, Тұмарбас ханның қызы Қаныкейді алады.
Батыр өз еліне көшіп барып, аман-есен жетеді. Ханның қызымен қосылып, мұратына жетеді.