Үйлерің қайда

Ембіден Еділге дейін: мұнай географиясының кеңеюі

Гурьев облысындағы Ембі мұнайлы ауданы революцияға дейін-ақ Баку мен Грозныймен қатар ашылып, көп жылдар бойы жас совет халық шаруашылығының отын көзі болғаны белгілі. Кейінірек оған Башқұртстандағы Ишимбай мұнай кені қосылды. Отан соғысына дейін де, соғыс жылдарында да елді жанар-жағар маймен қамтамасыз еткен негізгі тірек — осы кен орындары еді.

Алайда ол кезеңдегі өндіріс көлемін бүгінгі деңгеймен салыстыру мүмкін емес: жылына шамамен 20 миллион тонна мұнай ғана өндірілетін. Партияның XXIII съезі мұнай өндірісіне айрықша мән беріп, жылдық көлемді 30 миллион тоннаға жеткізуді мақсат етті. Совет мұнайшылары бұл тапсырманы абыроймен орындады.

Барлау жұмыстарының әрі қарай өрістеуі 1948 жылы дүние жүзіндегі ең ірі мұнай алаңдарының бірі — Ромашкино кен орнын ашуға алып келді. Оны игеру барысында бұл алаң Бакуден де асып, одан үш есе көп өнім берді. Бұл Еділ бойындағы «үлкен мұнайдың» алғашқы баспалдағы болды.

Қазақстан мұнайы неге ұзақ уақыт «1,5 миллион тонна» деңгейінде қалды?

Осы кезде Қазақстандағы мұнай өндірісі 1,5 миллион тонна шамасында ғана тоқтап тұрды. Мұнайшылар Ембі ауданындағы тұз күмбездерінің арасынан шағын мұнай қабаттарын тауып, біртіндеп іске қосумен шектелді. Соның нәтижесінде соғысқа дейін Косшағыл, Байшонас, Ескене, Құлсары, Сағыз кәсіпшіліктері, ал соғыстан кейін Каратон, Терен, Өзек, Мұнайлы, Қошқар-Құрсақ сияқты кәсіпшіліктер мұнай бере бастады. Бірақ бұл табыстар елдің мұнай өндірісіне түбегейлі өзгеріс әкеле алмады.

Өткен ғасырдың соңында Төбешік қыстауы мен Қара-Саз, Таспас құдықтары маңынан топограф Насибья жер бетіне мұнай сіңген тастар тауып әкелгені мәлім. Орыс геологі Андрусов еңбектерінде Маңғыстаудың геологиясы талданып, тектоникалық және стратиграфиялық жағдайы қарастырылған. Кейінірек (1926–1941 жылдары) П.В. Баярунас, С.Н. Алексейчик, В.В. Мокринский сияқты геологтардың еңбектері жарияланды.

1950 жылдардан бастап Ленинградтағы Бүкілодақтық геологиялық барлау ғылыми-зерттеу мұнай институтының мамандары (Дьяков, Черепенов, Трифонов бастаған топ) болашақ мұнайлы түбекті жүйелі зерттеуге кірісті. Осы ғылыми негіздерге сүйене отырып, қазақстандық мұнайшылар Маңғыстауда бағалы кен бар екеніне нық сенді.

Маңғыстаудың ашылуы: Өзен мен Жетібайдың дауысы

1957 жылы Маңғыстаудан мұнай іздеу үшін терең бұрғылау жұмыстарын жүргізетін «Маңғышлақнефтгазразведка» тресі құрылды. Оның алғашқы басшысы болып байырғы мұнайшы Орынбай Бердіғожин тағайындалды.

Қуанышты хабар мұнайшылар арасында еңбек қарқынын күшейтті. Еліміздің таңдаулы бұрғышы-барлаушылары мұнайлы түбекке ерте келіп, ең қиын кезеңдерді бастан өткерді. Бірнеше жылдан соң, сол бейнеттің зейнетін де көре бастады. Ал алғашқы алып фонтанның дауысы мұнайшылардың құлағынан кетпей, алға жетеледі.

1962 жыл, наурыз: үкіметтік сапар және өндірістің «түйіндері»

1962 жылдың наурызында үкімет тапсырмасымен Гурьевке Маңғыстау мұнайын игеру шараларын әзірлеу үшін СССР мұнай өндірісі министрінің бірінші орынбасары С.А. Оруджев және сол кездегі Қазақ ССР геология министрі Ш.Е. Есенов бастаған ғалымдар тобы келді. Мұнайшылардың ісімен таныстыру міндеті маған жүктелді.

Өлі сордан өте берісте Қайдақ соры Үстірт даласы мен Бозащы түбегін бөліп, Қаратаудың түбінен Қара-Кешу соры болып теңізге қарай бұрылады. Ал сорлардың шығысы — ұшы-қиыры жоқ Үстірт. Осы даланың етегімен жүре отырып, Маңғыстау түбегінің шекарасына кіресіз: ол Кошақ шығанағынан басталып, Ақтау мен Қаратауды бойлай, Сауысқан мен Бостанқұм құмдары тұсында аяқталады. Теңіз жағалауы — негізгі Маңғыстау түбегі.

Қатал үстіңгі қабат, бай ішкі қабат: Маңғыстаудың қарама-қайшылығы

Маңғыстау — суға аса кедей өлке. Даланың төсінде жүрген адамға бір жұтым су табу да оңай емес. Теңіз суы тұзды болғандықтан адамға да, малға да жарамсыз; егіншілікке келмейді. Жауын-шашын көктем мен күзде сирек жауады, ал жаз айлары көбіне бұлтсыз, тамшысыз өтеді. Метеорологиялық карта бойынша бұл өңір елдегі ең қуаң аймақтардың қатарына жатады.

Құрғақ топыраққа аяқ тисе — шаң көтеріледі. Машина жүрген жолдарда шаң керілген шымылдықтай ұзаққа созылып, ауада қалықтап тұрады. Шығыстан соғатын өкпек жел жиі басылмайды. Егер ондаған, жүздеген трактор мұнара сүйреп, құбыр тартып, экскаваторлар топырақты аспанға атса, Маңғыстаудың шаң боранының қалай туатынын түсіну қиын емес.

Бірақ жер үстінің қаталдығына қарама-қарсы, жер қойнауы өлшеусіз бай. Сол байлықтың бірі — балдай тәтті мөлдір су. Әсіресе Бозащы түбегі сулы: 8–10 метр тереңдіктің өзінен-ақ тұщы су шыға береді. Кейбір құдық сулары аздап ашқылтым болғанымен, негізінен тұщы. Сондықтан халықтың көп бөлігі осы өңірді жайлаған.

Су мәселесінің шешімі: скважина, насос, құбыр және тұщыту

Қаратау мен Ақтау қыраттары, сондай-ақ Бостан, Сауысқан, Түйесу құмдары — тұщы суы мол өңірлердің бірі. Мұнда ауыз су 3–5 құлаштан, кей жерлерде 10–12 құлаштан шыға береді. Академик Ахметсафин басқарған Қазақ Ғылым академиясының гидрогеологтары жасаған жерасты сулары картасында Маңғыстау «су үстінде қалқып тұрғандай» әсер қалдырады: тек скважина қазып, су кәсіпшілігін құрып, шығару ісін механикаландыру қажет.

Сонымен қатар партия мен үкімет Амудариядан Бейнеу арқылы Үстірт даласымен Маңғыстауды суландыру үшін диаметрі бір жарым метрлік құбыр тартуды ұйғарды; құрылыс аяқталу қарсаңында еді. Қаладағы су тапшылығы осылай шешіле бастады, ал даладағы барлаушыларға су машинамен тасылды.

Өзенге қону: шаң, ыстық және уақытша баспана

Ұшақ төрт сағаттай қалықтап ұшып, Өзенге әкелді. Жолаушылардың кейбірі аузына пакет ұстап, енді біреулері басын қос қолдап, көзін жұмып алған. Тәжірибелі барлаушылар жол қиындығын елең қылмай, әңгімелесіп келеді.

«Мынау Өзен!» дегенде төмен қарасақ, қою шаң арасынан оншақты құрастырмалы ағаш үйдің төбесі көрінді. Тағы да бірнеше үйдің қаңқасы көтеріліп жатыр: төбесі жабылмаған, маңында құрылыс материалдары үйіліп, адам қыбырлайды. Азғантай стандартты үйлердің айналасында саманнан, кейде тас-қиыршықтан құрастырылған, «уақытша баспана» аталатын сансыз тұрғын үй бар еді. Олардың көбінде жергілікті жұрт тұратын.

Ұшақ ауыл шетіндегі ақ тақырға қонды. Іші қатты ысып, ауа тарылып, дем алу қиындаған. Жұрттың көбі қара терге түскен. Оруджев жолдас пилоттарға: «Өлтірмесең, есігіңді аш!» деп бұйырды. Есік ашылғанда сырттағы қалың шаң ішке лап қойып, жағдай біразға дейін тіпті қиындап кетті. Аздан соң ғана шаң сейіліп, сыртқа шықтық. Жел үдеп соғып тұрды.

Экспедиция кеңсесінде: ашық әңгіме, ашық мәселе

Экспедиция бастығы — қарт мұнайшы, тәжірибелі барлаушы Дүйсен Үсенов қонақтарды жылы қарсы алды. Ол Ембіде соғыс жылдары барлау учаскелерінде қызмет етіп, кейін ұзақ жыл барлау-бұрғылау мекемесін басқарған. Енді жүрек қалауымен Маңғыстауға келіп, көптеген мұнайшыны соңынан ерткен коммунист барлаушылардың бірі еді.

Дүйсен Үсенов кемшіліктерді де жасырмады: жол қатынасының нашарлығы, көлік тапшылығы, тұрғын үй жетіспеуі, техникалық жабдықтау мен жұмысшыларға қамқорлық мәселелеріндегі олқылықтар өндірістің аяғына тұсау болып тұр. Ол жоғары орындардан нақты көмек қажеттігін ашық айтты.

Дүйсен Үсенов әңгімені жұмсартып, қазақы ишарамен: «Қонаққа үйдей өкпеңді айтпа» деп тоқтау салды. Алайда мәселе іште қалмады.

Оруджевтің жауабы: сын қабылданды

С.А. Оруджев — мұнай өнеркәсібін жаңғыртып, оны дүние жүзіндегі алдыңғы қатарлы деңгейге көтеруге үлес қосқан ірі тұлғалардың бірі. Көптеген техникалық жаңалықтар оның есімімен байланысты, әрі шетелдерде де мұнай өндірісін құруға қатысқан белгілі маман болатын.

Ол орнынан тұрып, ең әуелі қиын кезеңде батыл еңбек етіп, үлкен мұнайдың көзін ашқан Маңғыстау барлаушыларына үкімет атынан алғыс айтты, құттықтады. Жұмыстағы кемшіліктерге тоқталып, оларды жою жолдарын атап өтті де, күтпеген жерде: «Махамбетов жолдас дұрыс айтады!» — деді. Өз тарапынан да оралымсыздық болғанын, Маңғыстау мұнайшыларына қажетті көмектің жеткіліксіз көрсетілгенін ашық мойындады. Айтылған сынды толық қабылдайтынын және республика мен облыс басшылары да тиісті қорытынды шығаратынына сенетінін білдірді.

Сыртқа шыққан сәт: дем алған ауа да — жұмыс

Көпшілік отырған шағын бөлмеде ыстық пен ауа жетіспеуі қатты сезілді: үсті-басымыз терге малшынып, көйлек су тигендей болып қалған. Сыртқа шыққанда шаң ұрып тұрса да, таза ауаның өзі олжадай көрінді.