Қазақша рефераттар

Абылай ханның тұтқыннан босатылуы

Шапырашты Наурызбай Құттымбетұлы: XVIII ғасырдағы ұлт-азаттық күрестің қаһарманы

Аты аңызға айналған ержүрек батырларымыздың бірі, XVIII ғасырдағы Қазақ елінің жоңғарларға қарсы ұлт-азаттық соғысындағы көрнекті қаһарман — Шапырашты Наурызбай Құттымбетұлы. Ол 1706 жылы Жетісу жерінде, Алатаудың баурайында дүниеге келген.

Бұл кезеңде Іле, Талас, Алатау мен Қаратау аралығындағы қазақ пен қырғыз жұрты жоңғар үстемдігінің қысымын көріп отырды. Наурызбайдың бала күнінен естігені — батырлар туралы жырлар мен аңыз-әңгімелер. Сол бай рухани орта оның мінезін шыңдаса, басқыншы жаудың зорлығы мен зомбылығы жүрегінде елін, атамекенін азат ету арманын оятты.

Абылай хан маңындағы бас батырлар

Бүгінгі деректерде Шапырашты Наурызбай, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай — Абылай хан айналасындағы бас батырлар қатарында аталады. Бұқар жырау осы үш тұлғаның жанындағы ірі батырларды да атап өтеді:

  • Шақшақұлы Жәнібек
  • Сіргелі Қара Тілеуке
  • Қарақалпақ Қылышбек
  • Текеден шыққан Сатай мен Бөлек
  • Қаумен
  • Дәулет
  • Жәпек
  • Сеңкібай
  • Шойбек
  • Таңсыққожа
  • Мәмбет
  • Молдабай
  • Есенқұл

1727–1731: ерліктің ел жадында орнығуы

Әдеби-тарихи деректер мен ел аузындағы аңыз-әңгімелер Наурызбай батырдың бүкіл халық ықыласына бөленіп, мақтанышқа айналуы шамамен 1727–1731 жылдарға сәйкес келетінін аңғартады. Бұл — қазақ жасақтары жоңғар басқыншыларына қатарынан бірнеше рет қатты соққы беріп, ақыры ірі жеңістерге қол жеткізген кезең.

Алатау етегіндегі шайқастар

Алатау бөктеріндегі сұрапыл ұрыстарда жоңғарлардың Шамалған, Қаскелең, Боралдай секілді атышулы батырлары қаза тапқан деседі. Осы шайқастарда Наурызбай бабамыз ерен ерлік көрсеткен.

Қозыбасыдағы қолбасшылық

Қозыбасыда қалың қол бастап, ел ішінде «бас батыр» атағына ие болғаны айтылады. Бұл — оның тек жеке ерлігімен емес, қол бастайтын қабілетімен де танылғанын көрсетеді.

Карл Миллер күнделігіндегі дерек (1742)

Наурызбай батыр өмірінің бір сәті Ресей патшалығының 1742 жылы күзде жоңғар қонтайшысы Қалдан Серенге жіберген елшісі Карл Миллердің күнделігінде сақталған.

1742 жылы 6 қыркүйек кешінде Карл Миллер Қарасу өзенінен өтіп, ертеңіне түске жуық Ұлы жүздің Өтеміс деген батырының ауылына келеді. Қасында Әбілқайыр ханның ұлы Ералы сұлтан бастаған топ және жоңғардың қазақтарға келген екі жаушысы — Қашқа мен Бурун болады.

16 қыркүйекте Ресей елшісі осы тобымен Шапырашты Наурызбай батырдың ауылына ат басын тірейді. Наурызбай жолаушылардың қайдан келе жатқанын, қайда баратынын, қандай мақсатпен жүргенін және кім жібергенін анықтап білгісі келеді.

Карл Миллер Ресей патшасының жарлығы бойынша Орынбордан генерал И. Неплюевтің Қалдан Серенге жолдаған хатын алып келе жатқанын айтады. Хатта жоңғарлардың қазақтарға шабуылын тоқтатуы туралы ақ патшаның талабы жазылғанын жеткізеді.

Наурызбай батыр Неплюевтің хатын өзіне оқытуды талап етеді. Елші мөрі бұзылмайтын жабық құжат екенін алға тартқанда, Наурызбайдың сөзі батырдың саяси сергектігін аңғартады.

Абылай ханның тұтқыннан босатылуы

Сол жылғы 18 қыркүйекте Наурызбай батыр К. Миллермен тағы сөйлеседі. Бұл жолы әңгімеге Мәмбетбай мен Келдібай атты екі биі қатысады. Ресей елшілігінің мақсаты қайта талқыланады: Неплюевтің қонтайшыға жазған хатында қазақтардың Ресей патшалығының қол астына қарайтыны туралы мәліметтер де болғаны айтылады. Сонымен бірге жоңғар тұтқынындағы Абылай ханды босатып, еліне қайтару туралы талап қойылған.

  • Наурызбай батыр да, екі би де әңгіменің мазмұнын құп көреді.
  • Наурызбай елшінің сапарына сәттілік тілеп, жолынан қалдырмайтынын білдіреді.
  • 24 қыркүйекте Наурызбай батыр елшіні Ұлыс шекарасына дейін шығарып салады.

К. Миллер бастаған елшіліктің нәтижесінде жоңғар билеушілері Қазақстан мүддесін Ресей қорғайтынына көз жеткізеді. Жоңғардың қазақтармен қатынасқа жауапты нояны Сары Манжы Миллермен бірге жүрген Қашқа мен Бурунның ақпарларын тыңдап, істің жайын қонтайшыға мәлімдейді. Ақырында қонтайшы Ресей талаптарын қабылдайтынын аңғартып, Абылай ханды тұтқыннан босатып, еліне қайтарады.

Осы оқиғалар Наурызбай батырдың Ресей–Қазақстан–Жоңғария қарым-қатынасы аясында қазақтар үшін саяси-әлеуметтік маңызы жоғары нәтижеге қол жеткізуге, соның ішінде Абылайдың тұтқыннан босауына ықпал еткенін көрсетеді.

Шәді төре дастанындағы мәлімет

Шәді төренің дастанында да Шапырашты Наурызбай батырға қатысты дерек ұшырасады. Ондағы мәліметке сүйенсек, Абылай хан қалмақтармен бітімге келіп, Қытайға елші жібереді. Елшіліктің алдына Шәуешекте екі жаққа ортақ базар ашу және екі ел арасында сауда байланысын орнықтыру міндеті қойылған.

Дастаннан үзінді

Шапырашты Наурызбай дүр бірісі,

Найманнан Барлыбай бар екіншісі.

Елшіге Кіші жүзден қосылды кеп,

Тамадан Есет батыр деген кісі.

Бұл сапар елшілік міндетінің ойдағыдай орындалып, олжалы оралғанын меңзейді. Ел жадындағы тарихи танымда Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай — Абылай ханның ту ұстаған бас батырлары ретінде бағаланады.

Ескерткіштер мен топонимика

Бүгінгі ұрпақтың тарихи танымында Шапырашты Наурызбай батыр — ерлігімен елге қорған болған тұлға. Алматы облысының Жамбыл ауданындағы Қозыбасы тауында Наурызбай батырға ескерткіш орнатылған. Алматы қаласында бір үлкен көшеге оның есімі берілген.

Сондай-ақ Қазақстанның әр өңіріндегі облыстар мен аудандарда Наурызбай батырдың аты көшелерге беріліп, батырға арналған ескерткіштер қойылған.