Қайда тығылам
Қысқаша мазмұн
Бір қойшының көзінше түлкі аюды мазақтап, ашуын қоздырады. Аю қойшыға «ешкімге айтпа» деп қоқан-лоқы жасайды. Бірақ әңгіме ауылға тарап кетіп, аю қайта оралады. Қойшыны құтқарамын деген түлкі ақы сұрап, айла ойлап табады. Алайда соңында қойшының өзі тапқырлық танытып, түлкіні де сескендіріп, аман қалады.
Тақырып
Айла, қорқыныш және сөздің салдары
Кейіпкерлер
Қойшы, аю, түлкі
Негізгі түйін
Қорқыту да, қу айла да әрдайым жүрмейді
Оқиға желісі
Там жанындағы тосын көрініс
Бір күні қойшы қой бағып жүріп, түлкіні аюдың қуып келе жатқанын көреді. Түлкі бір тамға кіріп кетеді. Аю да соңынан кіремін дегенде, тамның тар тесігіне кеудесі сыйып, бірақ бөксесі сыймай, кептеліп қалады.
Сол сәтте түлкі тамның кішкентай тесігінен жалт етіп шығып, айналып келіп, кептеліп тұрған аюдың артынан келіп мазақтайды. Аю қатты қысылып, әрең дегенде қайта шығып алады. Мұның бәрін қойшы сырттай бақылап тұрады.
«Айтсаң — өлесің» деген қорқыту
Аю қойшыға келіп: «Е, сен не көрдің?» — деп сұрайды. Қойшы: «Бір аюға бір түлкі сарып кетті. Соны ғана көрдім» — дейді.
Аюдың ескертуі: «Егер осыны біреуге айтсаң, сені жеп қоямын!»
Қойшы амалсыз келіседі. Бірақ кешке ауылға барғанда болған оқиғаны айтып қояды. Бала-шаға оны өлең қылып, ойынға айналдырады. Мұны естіген аю ашуға мініп, ертеңіне қойшыны қайта іздеп келеді.
Үш күн мұрсат және түлкінің «көмегі»
Аю: «Енді сені жеймін!» — деп қасарысады. Қойшы жылап, үй-ішімен, ағайын-туыспен қоштасуға үш күн мұрсат сұрайды. Аю келісіп кетіп қалады.
Қойшы далада еңіреп отырғанда түлкі келіп, мән-жайды біледі де: «Аюдан құтылудың амалын мен табайын. Не бересің?» — дейді. Қойшы қуанып: «Не қаласаң, соны беремін», — деп уәде етеді.
Түлкінің талабы: «Маған бір бүйрегіңді бер».
Қойшы қорықса да: «Берейін», — дейді.
Қапқа тығылған аю
Түлкі жоспарын айтады: қойшы ауылынан үлкен қап әкелсін. Аю келгенде түлкі алыстан шаңды бұрқыратып жүгіріп жүрмек. Аю «Анау не?» деп сұрағанда, қойшы: «Ол — ханның баласы. Қатыны аюдың жүрегіне жерік болып, соны іздеп жүр» — деуі керек.
Қорыққан аю «Жасыра гөр, қайда тығылам?» дейді. Сонда қойшы оны қапқа тығып, аузын мықтап байлап, шоқпармен ұрып өлтіреді.
Айла қалай жұмыс істеді?
Аюдың әлсіз жері — үрей. Бір қауіптің сұлбасы көрінсе болды, ақылдан бұрын қорқыныш билейді.
Қойшының үлесі
Жоспарды орындап қана қоймай, батыл қимылдап, шешуші сәтте тайсалмайды.
Түлкінің ақысы және қойшының соңғы тапқырлығы
Аю өлген соң түлкі келіп күліп: «Енді бүйрегіңді бер!» — дейді. Қойшы қипақтап, жыламсырап белбеуін шешеді. Сол кезде іші «шұрылдайды».
Түлкі құлағын тігіп: «О не, қыңсылаған?» — деп сұрайды. Қойшы лезде сөз тауып: «Түнеугүні бір тазының күшігін жұтып едім. Енді ол үлкен тазы болып, ішімнен шықпақ болып қыңсылап жатыр» — дейді.
Нәтиже: Түлкі зәресі ұшып, «Дос болайық!» деп қаша жөнеледі. Қойшы аман қалады.
Ой түю
Сөздің салдары
«Айтпа» деген ескертудің өзінен-ақ әңгіме көбіне тарайды; ал тараған сөз қайта айналып, иесін қысады.
Айлаға айла бар
Түлкі айлакер болғанымен, қойшы да соңында тапқырлық көрсетіп, өз құнын «төлемей» құтылады.
Қорқыныштың көзі
Аю күшті болғанымен, қорқынышқа берілгенде әлсіз болады. Кейде жеңіс күште емес, ойда.