Бәрі менің алақанымда
Естелік-повесть үзіндісі
Жастық жылдардың аумалы-төкпелі, бейжай күндері — елеусіз дүние. Менің көз алдыма жастық шақтың тек жылы шуақты, жарқын сәттері ғана келеді. Бейкүнә балалықтың ебедейсіз, сәтсіз, беймаза күндерінің өзін мен дайын тұрған бақытқа ешқашан айырбастамас едім.
I. Соғыс жылдарындағы ауыл
Мың тоғыз жүз қырық екінші жылдың ауыр айлары ілбіп өтіп жатты. Соғыс жылдарының қытымыр, көңілсіз күндері өкпеге түскен құрттай тіршіліктің ажарын алып кеткен. Әдетте будақтап тұратын ауыл оттары бұл күндері жалқау көлеңкедей күңгірт: сөніп бара жатқандай.
Күнделікті көрініс
- Арбалардың доңғалағы қиралаңдап, жолдың ыстық шаңын аспанға көтереді.
- Арық аттар аяқтарын сылбыр басып, жүре ұйықтайды.
- Майданға кеткен ересектердің ауыр кетпені жасөспірімдердің иығына батты.
- Иесіз мектептің аңғал-саңғал есік-терезесін сиырлар көлеңкелеп тұрады.
Тіршіліктің жүдеуі
Қыр-қыр еткен қол диірменнің мылқау үні, келі-келсаптың тақ-тұқ еткен қатқыл даусы қазан басының сәнін кетіріп, қалың ауыл-аймақты құлазытып жіберген. Жұрттың қорегі — шай мен жүгері талқаны, қара тентек, қала берді быламық.
Колхоз клубындағы комсомол жиналыстары, кеңес-мәжілістер, ойын-сауық атаулы тоқтады. Айлы түнде сызыла шығатын жастар әуезі естілмейді. Жастықтың өміршіл даусын, махаббат әнін аспандағы жұлдыздар да сағынғандай.
Қара қағаздың суығы
Алғы шептен атылған зеңбіректің қорқынышты үні бұл ауылға да жететін. Қиян-кескі ұрыста жауынгердің кеудесіне қадалған оқ ауылдың да кеудесіне қадалғандай. «Неміс фашист басқыншыларымен шайқаста сіздің сүйікті ұлыңыз ерлікпен қаза тапты…» деген азалы хабар талай ананы, талай атаны аһ ұрғызды. «Сіздің еріңіз…» деген суық сөз талай жесірді зарлатты, бесіктегі бөбекті жетім қалдырды.
Үміт оты
Сонда да өмірдің азабы мен бейнеті ғана емес, сыбағалы мұңы мен өзіне жарасқан күлкісі бар. Көз жасы мен қуанышы аралас тіршілік ақырын сүйретіліп өте берді. Жүрегін шер басқан халық еңсесін көтеріп, кетпенін нығарлай ұстады. Әр үйде, әр жүректе үміттің үлкен оты жанып тұрды.
II. Көктем, май жинаған бала
Оңтүстіктің шуақты, ашық көктемі еді. Қалың тоң астында қыс бойы құрысып жатқан қоңыр жер наурыз басында-ақ күлге аунаған шұбар тауықтай дүр сілкінді. Жер-дүние бусанып, қылтиған көк шөптер жапырақ жайып, жердің жалаңаш қыртысын жасырды. Бөртіне бастаған жұмсақ қоңға соқаның болат тістері бойлады.
Табиғаттың салтанаты
Аспан көкпеңбек. Қыр жасыл. Жыртылған егістік қоңыр. Ұзын тірсек, ала қанат дегелектер тұт басында сықылықтайды. Су бойында наурызкөктер жорғалайды. Алай-түлей жауыннан кейін жапырлай ашылған дала қызғалдағы — көктемнің бетіне ойнап шыққан алқызыл қан сияқты.
Дәл осы мезетте жүріп жатқан соғыстың қиямет-дүрбелеңі табиғаттың бұл сұлулығына еш әсер етпегендей. Табиғат — баяғы қалпы, баяғы керемет сұлу қалпы.
Менің кәсібім
Күрең жабыға мініп, ала қоржынның екі басына екі бидон теңдеп жүретінмін. Ауыл иттері абаланып, әйелдер: «Майшы бала келе жатыр!» — деп дүр ете қалады.
Бұдан екі ай бұрын жеті жылдық мектепте оқитынмын. Әкем Магнитогорскіге қара жұмысқа кетіп, кенже ағам Алмас майданға аттанды. Ол аттанарда: «Оқуыңды уақытша таста. Қоржынды, бидонды қабылдап ал. Сыпайылықты ұмытпа, халықты ренжітпе, ісіңе әділ бол», — деп тапсырды.
Қиын әңгімелер
Бір үйде сиыр суалып қалады, бір үйде ешкінің сүті мардымсыз. Бірі еңбеккүннен не берерін сұрайды, бірі жаралы ұлын ойлап налиды. Қара қағаз келген үйлерге «май төлеңіз» деп кіру — өзіңе де мехнат.
Түйін: еңбек құны
Күні бойы жүздеген үйге кіріп, жүздеген адам жүрегінің мыңдаған сүрленген сырын еститінмін. Қоржынымдағы айлап жиналған сары май — халық жүрегінің бір бөлшегіндей көрінетін. Оны төкпей-шашпай тапсыруға міндеттімін деп білетінмін.
Бір күні аудан орталығына іліне бергенімде, атым үркіп кілт тоқтап, мен үстінен ұшып түстім. Есімнен танып жатып қалдым. Есімді жиғанда, жол жиегіндегі арықта бір бидон ақтарылып жатыр екен. Екі бүлдіршін төгілген майға саусақтарын малып, мәз-мейрам болып отыр.
Мен еңбек қадірін сол күні алғаш рет жаныммен сезіндім. Зая кеткен еңбегіме күйініп, тұңғыш рет солқылдап тұрып жыладым. Бұл — шын жылау еді.
Осы көңілсіз оқиғадан кейін мен күрең жабымен, ала қоржынмен және «Үш танкист» әнімен де біржола қош айтыстым.
III. Қойшы бала
Науқанның заңы
Науқан кезі еді. Жұмыс қолы жетіспейді. Селтеңдеп жүру ыңғайсыз. Апаммен ақылдасып, колхоздың бір қора қойын қабылдап алдым. Енді мен қойшы бала атандым.
Қой бағу да оңай емес екен. Әншіге дауыс қандай қажет болса, шопанға да дауыс сондай қажет. «Ыррыт!» дегенде бел-белес пен кең шатқал жаңғырып кетсе, шіркін… Бұрын босқа ысқырып жүрсем, енді ысқырықтың өзі кәдеге асты.
Кітап пен жауапкершілік
Мен кітапқа берілген кезде қой көк егіске түсіп кететін. Колхоз қорықшысы Құрбан шалдан талай сөз естідім. «Қойшылық қолынан келмейді» деп басқармаға қайта-қайта шағымданатын.
Бір күні жаңа орылған пішен үстінде кітап оқып отырғанда, жалаңаш балтырыма қамшы сарт ете қалды. Бұл — колхоз бастығы Мырқы Тайқыбаев еді.
Қайсарлықтың бағасы
Бастықтың тілі қатты тиді. Мен де ызаланып, «Менің әкем сіз сияқты қорқақ емес!» деп айтып салдым. Ол: «Аузыңа ықтият бол, әйтпесе сотталып кетесің!» деп сес көрсетті де, аттанып кетті.
Ертеңіне кеңсеге шақыртты. Кеше ғана шекісіп едім, бүгін елпектеп қарсы алды. Сұрақ-жауаптан соң, мені қырманға астық есепшісі етіп тағайындады: комбайннан бидай қабылдайсың, мемлекетке өткізесің, колхоз қоймасына да дән түсіресің деді.
Ішкі тартыс
Бұл шешім мені ойға қалдырды. Бір жағынан — жүрек бет бақтырмайды, екінші жағынан — үйдегі жоқшылық, апамның мүшкіл хәлі. Астықтың есебі қолымда болса, әр дәннің салмағы мен жауапкершілігі де менің алақанымда тұрмақ. Ол жерде қол емес, бас жұмыс істеуі керек.
Тау-тау болып үйілген қызыл бидай — нағыз байлық. Мен сонда апамның да тұрмысы түзелер деп үміттендім: тандырдан жаңа шыққан ыстық күлшелерді жұрттың орта дастарқанына именбей қояр деп елестеттім.
IV. Қырман басындағы есеп
Қырман басында жұмыс істеп жүргеніме бір аптадай болып қалды. «Есепшімін» деп таразы жанында шіреніп тұруға ұяласың екен. Қай жұмысқа да кірісем: машинадан қырманға дән түсірем, арбаға қап тиеуге де көмектесем.
Үлкен қазақы қаптарды қыз-қырқындармен қолдасқанда, талай жұмыр білектерге уысым толып кеткені бар… Ал қыздың жұмсақ білегінен соң шалдардың қабарған, қатқан саусақтарын ұстауға зауқым соқпайтын кездер де кездесетін.
Жұмыстың өзегі
Қырман — бір ғана орын емес, ауылдың тағдырын тіккен таразы секілді. Мұнда тәртіп те, есеп те, ар да қатар жүреді. Астықтың әр қапшығы — бір үйдің үміті, бір ананың көз жасына араласқан еңбек.
Ескерту: Берілген мәтін үзіндісі осы жерден үзіледі.
Тақырып өзегі
Соғыс жылдарындағы ауылдың жүдеу тұрмысы, адамның төзімі және үміттің өшпес шоғы.
Кейіпкер дауысы
Баланың көзқарасы арқылы еңбек, ұят, жауапкершілік пен ерте есейген сана айқын сезіледі.
Көркем деталь
Төгілген сары май оқиғасы — еңбектің қадірін бір сәтте ұқтырған шегедей түйін.