Абайдың қарасөздері - ақынның сөз өнеріндегі көркемдік қуатын, даналық дүниетанымын көрсететін прозалық шығармалар
Өмір жолы және қалыптасуы
Абай Құнанбайұлы 1845 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысындағы Шыңғыс тауының бауырында дүниеге келіп, 1904 жылы қайтыс болды. Ол қазақ әдебиетіндегі қайталанбас ірі тұлға: ақын, философ, ағартушы.
Абай балалық шағын анасы мен әжесінің тәрбиесінде өткізді. Ақын бойындағы игі қасиеттер мен өнер-білімге құштарлықтың бастауы да сол кісілердің өнегелі тәрбиесінде жатыр.
Білімге ұмтылыс
Алдымен ауыл молдасынан дәріс алып, сауатын ашқаннан кейін Семейдегі Ахмет Риза медресесінде білімін жетілдірді. Медреседе оқып жүрген кезінде Шығыс поэзиясына қызығып, шығыс ақындарына еліктеп өлең жазуға талпынды. Өнер мен білім жолындағы ізденісін өз бетінше жалғастырып, дамыта түсті.
Абайдың еңбек туралы ойы:
Түбінде баянды еңбек — егін салған,
Жасынан оқу оқып, білім алған.
Би болған, болыс болған — өнер емес,
Еңбектің бұдан өзге бәрі жалған.
Ақындық жолға бет бұрыс
1880-жылдардың ортасында Абай ақындық жолға біржола бет бұрды. Ол өлеңді үзбей жазуға ұмтылғанымен, сол дәуірдегі ел ішіндегі тартыстар ақындықпен тек біржақты айналысуға мүмкіндік бермеді. Дегенмен Абайдың негізгі тақырыптарының өзегі — білім, өнер, мәдениет және еңбек.
1885 жылы Абайдың «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» атты тұңғыш шығармасы жазылды. Бұл өлең ақынның өнер жолындағы ізденісін танытып қана қоймай, ғылым мен білімге уақытында ден қоймағанына өкінішін білдіреді. Сонымен бірге жас ұрпақтың қапы қалмай, еңбек етіп, білімге ұмтылуына бағыт береді.
Өлеңнен өзек сөз:
Ынсап, ұят, ар-намыс, сабыр, талап —
Бұларды керек қылмас ешкім ұялап.
Терең ой, терең ғылым іздемейді,
Өтірік пен өсекті жүндей сабап.
«Ақыл, қайрат, жүрек»: адам болмысының тіректері
Абай «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, сонда толық боласың елден бөлек» деп, адам бойындағы үш қасиеттің тұтастығын ерекше атап өтеді. Бұл ой он жетінші қара сөзінде терең талданады: әрбір адамда ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек бар.
Қайрат
Дүниеде еш нәрсе өз мұратына қайратсыз жете алмайды. Ғылым-білім үйрену, жалықпай іздену — қайраттың ісі. Адасқан жолға түскен адамды қайта жинақтап, түзу жолға түсіретін де — ыстық қайрат.
Бірақ қайрат кейде жамандықты да берік ұстап кетуі мүмкін. Сондықтан оны тежейтін өлшем қажет.
Ақыл
Ғылым мен білімді ақылсыз меңгеру мүмкін емес: адамның әрбір сөзі де, әрбір әрекеті де ақыл-санадан өтеді. Алайда амал мен айла да ақылдан шығатыны рас; жақсы мен жаманның екеуі де ақылға сүйенуі мүмкін.
Ақылдың қыры көп, бірақ ол қырлардың бәрі бірдей жүрекке сай келе бермейді.
Жүрек
Жүрек — адам денесінің патшасы. Жан да жүректе мекендейді, қан да жүректен тарайды. Кішіге рақым қылдырып, үлкеннен ұят сақтататын — жылы жүрек.
Жүрек жақсы сөзге иіліп, жамандыққа ермейді; қайраттың күшін де, ақылдың көп қырын да орнымен жұмсауға бағыттайды.
Қара сөздер: даналық пен көркем ойдың өрісі
Абайдың қара сөздері — ақынның көркемдік қуатын, терең дүниетанымын танытатын прозалық мұра. Қара сөздердің жалпы саны — қырық бес. Тақырыбы бір арнаға ғана бағынбайды, мазмұны әр алуан: кейбірі қысқа, ал кейбірі ой ауқымы кең, салмақты толғанысқа құрылған.
Абай қара сөздерінде тек тіл көркемдігіне ғана емес, ой тереңдігі мен идеялық салмаққа айрықша мән берді. Бұл мұра уақыт өте келе бүкіл қазақ халқына ортақ асыл сөзге айналды.
1918 жылы Семейде шыққан «Абай» журналында қара сөздердің бірнешеуі жарияланып, кейін олар француз, қытай, орыс және өзге де көптеген тілдерге аударыла бастады.
Шәкірттері және мұраның сақталуы
Ақын өз маңайына талантты шәкірттер тәрбиелеп өсірді. Абайдың ізбасарлары қатарында Шәкәрім, Көкбай, Ақылбай, Кәкітай, Мағауия бар.
Абай көзі тірісінде өлеңдерін арнайы жинақтап бастырмаған. Ол шығармаларын көбіне бір парақ қағазға жазып, жастарға таратып берген, ал олар жаттап алып отырған. Осылайша Абай өлеңдері далаға ауыздан ауызға тарап, қолдан қолға көшірілді. Мұндай қолжазбаға ие болу сауатты қазақ үшін зор ғанибет саналды.
Кейін Абай мұрасын жинастыру ісіне ұлы Тұрағұл кірісті. Өлеңдердің алғашқы жинағы 1909 жылы Қазан қаласында Кәкітайдың атсалысуымен жарық көрді. Баспаға әзірлеу мен жариялауға адал ақын Көкбай Жанатайұлы (1864–1927) да көп күш жұмсады. Жинақ белгілі қоғам қайраткері Әлихан Бөкейханұлының редакциясымен басылып шықты.
Ұлт мәдениетіндегі орны және бүгінгі тағзым
Абай отандық тарих пен әдебиетте аса көрнекті орын алады. Ол қазақтың ұлттық жазба әдебиетінің негізін қалады. Ақынның бай мұрасы — бір халықтың ғана емес, бүкіл адамзаттың рухани қазынасы.
Есімі берілген нысандар
- Көптеген елді мекендер мен көшелер
- Алматыдағы Ұлттық университет
- Алматы қаласындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театры
Ғылыми-мәдени ықпал
- Қазақстан мен Ресейде ескерткіштер орнатылған
- ЖОО-ларда Абай шығармашылығына арналған халықаралық және республикалық конференциялар жыл сайын өтеді