Жыныстар арасындағы қатынастар

5.1. Қоғамның қалыптасу кезеңдері

Адам эволюциясына байланысты палеолит екіге бөлінеді: төменгі және жоғарғы. Төменгі палеолит — архантроптар мен палеонтроптардың тіршілік ету кезеңі. Бұл дәуірдің өзінде бірнеше археологиялық кезеңдер алмасқан: 2,5 млн жыл бұрын — олдувай, 0,85 млн жыл бұрын — ашель, 0,2 млн жыл бұрын — мустьер.

Жоғарғы палеолит — Homo sapiens тіршілік еткен кезең. Бұл дәуір шамамен 100–40 мың жыл аралығын қамтиды. Адамзат осы ұзақ мерзім ішінде ең қарапайым тас құралдарынан бастап, күрделі технологиялық жетістіктерге дейінгі дамуды бастан өткерді.

Ертедегі қытай және рим ойшылдарына белгілі болған көне тарихты тас, қола және темір ғасырларына бөлу идеясының ғылыми негізі ХІХ ғасырда және ХХ ғасырдың басында қалыптасты.

Ойкуменаның көп бөлігінде шамамен мынадай мерзімдік шектер аталады: төменгі және ортаңғы палеолит — 100 мың жылға дейін, кейінгі межелер — 45–40 мың; жоғарғы палеолит — 12–10 мың; мезолит — 8 мың жылға дейін; неолит — 5 мың жыл бұрын аяқталды деп көрсетіледі. Қола дәуірі б.з.д. I мыңжылдықтың басына дейін созылып, темір ғасыры басталғанға дейін жалғасты.

Алғашқы қоғамдағы туыстық қауым шамамен 10–12 мың жыл бұрын басталып, ойкуменаның негізгі бөлігі үшін 5–8 мың жыл бұрын аяқталды. Дегенмен алғашқы қауымның соңғы белгілері кейбір қоғамдарда ұзақ уақыт сақталып келді.

Ғалымдардың көпшілігі алғашқы қауым кезеңін (антропосоциогенезді) адамзаттың әлеуметтік және биологиялық дамуы барысында қоғам қалыптасуының бастауын көрсететін ерекше тарихи кезең ретінде қарастырады. Алғашқы қауымдық кезең — қалыптасу, туыстық қауым — кемелдену, ал таптардың түзілу кезеңі — алғашқы қауымдық құрылымның ыдырау дәуірі болды.

Ыдырау кезеңі шаруашылық іс-әрекеттің барлық саласының жедел дамуы және өнім қорларының өсуімен сипатталды. Туыстар мен қауымның ортақ меншігі біртіндеп жеке үй шаруашылығының меншігімен алмасып, теңдей бөлудің орнына еңбек үлесіне қарай бөлу күшейді. Қауымдық-туыстық байланыстар әлсіреп, алғашқы қауымдық көршілік түрлері қалыптаса бастады.

Кезеңдердің нақты (абсолютті) жасын дәл айту қиын: біріншіден, археологиялық және палеоантропологиялық шкалалардың арақатынасы туралы көзқарастар әркелкі; екіншіден, ертедегі дәуірден бастап адамзат қоғамы біртекті дамымаған, сондықтан әр аймақтағы хронология әртүрлі болуы мүмкін.

Мәдени дамудың келесі сатылары көбіне «үштік ғасыр» ұғымымен (мыс, қола, темір) түсіндіріледі. Дегенмен бұл жүйенің ауысу реті барлық өңірде бірдей емес және қазіргі ғылымда толық әмбебап деп қабылданбайды; соған қарамастан, оны толық алмастыратын бірізді жүйе әлі де түбегейлі орныға қойған жоқ.

5.2. Жыныс ерекшелігіне байланысты қатынастар және отбасы эволюциясы

Қарапайым еңбек түрлеріне көшу көбіне ұжым ішінде және мінез-құлықтың қоғамдық нысандары қалыптасқан жағдайда ғана мүмкін болды. Өзара көмек пен әлеуметтік байланыстары дамыған ұжымдар жауларға және табиғи апаттарға төтеп беруде тиімдірек болды. Сондықтан антропогенездің ерте кезеңдерінде қорек табу, оны бөлу, жыныстық қатынастар сияқты салаларды белгілі бір деңгейде реттеу аса маңызды мәнге ие болды.

Приматтар туралы деректер алғашқы адамдар қауымындағы жыныстар арасындағы қатынастарды түсіндіруге көмектеседі. Маймылдарда көбею физиологиясы адамнан өзгеше: ұрғашыларының әр циклде бірнеше күнге созылатын эструс кезеңі болады. Мысалы, тау гориллаларында ол 3–4 күнге, павиандарда 19 күнге дейін созылуы мүмкін; қалған уақытта табиғи жағдайда шағылысу үдерісі әдетте жүрмейді.

Ғалымдардың бірқатары палеолит пен мезолит дәуірінде әйелдердің өмір жасы ерлерге қарағанда қысқа болғанын, мұны көбіне бала туу кезіндегі қауіптермен түсіндіреді. Соның салдарынан кей қауымдарда ересек аталықтар саны аналықтардан көп болуы мүмкін, бұл өз кезегінде жыныстық бәсекелестікті күшейткен ықтимал.

Эволюцияның ең ерте кезеңдерінде қарапайым отбасының пайда болуы туралы екі негізгі бағыт қалыптасты. Бір көзқарас бойынша, қарапайым отбасылар алғашқы адамдар қауымының негізгі әрі жалғыз түрі болған. Екінші көзқарас керісінше: мұндай отбасылар анағұрлым ірі бірлестіктердің ішінде ғана өмір сүрді, өз алдына дербес әрі тұрақты құрылым бола алмады. Себебі қауымдағы бір ересек мүшенің жойылуы топтың өміршеңдігіне қатты әсер етіп, қорғаныс пен шаруашылықты әлсірететін еді.

Өндірістік әрекеттердің жетілуі тәжірибені ұрпақтан ұрпаққа беретін үлкен әрі тұрақты бірлестіктерде ғана мүмкін болды. Археологиялық мәліметтер кейінгі кезеңдерде бірнеше ересек индивидтен тұратын бірлестіктердің болғанын көрсетеді.

Осы тұрғыдан алғанда, алғашқы кезеңдердегі жыныстық қатынастардың ерте түрі ретсіз (промискуитет) сипатта болған деген түсіндірулер кездеседі: жұптар пайда болғанымен, олардың қалыптасуын немесе ыдырауын реттейтін тұрақты әлеуметтік ережелер болмады; жұптардың негізі көбіне жыныстық инстинкті қанағаттандырумен шектелді.

Ғалымдардың бір бөлігі қоғамдық құрылымның бастапқы формасы ретінде ертеқауымның зоологиялық отбасылардан шыққанын алға тартады; басқа біреулері ертеқауым жануарлар қауымдарынан гаремдік үлгіні мұра еткен болуы мүмкін дейді. Егер соңғысы шындыққа жақын болса, ертеқауым бірнеше тұрақсыз гаремдік құрылымдардан құралған болуы ықтимал.

Жоғарғы палеолитте өндіргіш күштердің дамуы қоғамдық құрылымның өзгеруіне алып келді: күрделенген еңбек құралдары мен дағдыларды жетілдіру тұрақты шаруашылық ұжымдарды талап етті. Ертеқауымның орнын біртіндеп анағұрлым берік қоғамдық ұйымдар алмастыруы тиіс болды.

Ертеқауымды алмастырған реттелген құрылым — аналық тармақ бойынша туыс индивидтерден құралған туыстық қауым. Ол қалыптасқан қоғамның белгісі ретінде ұжымшылдықты күшейтіп, экономикалық және туыстық қатынастардың өзара қабысуын тереңдетті.

Жоғарғы палеолитке өтпелі кезеңде туыстық құрылымның пайда болғанын айғақтайтын археологиялық деректердің бірі ретінде «палеолиттік Венералар» аталатын әйел мүсіншелері жиі аталады. Кей зерттеушілер оларды аналық культтің белгісі десе, басқалары от басының қорғаушысы ретіндегі әйелдің рөлін білдіреді деп түсіндіреді. Қалай болғанда да, бұл мүсіндер қоғамдық санадағы әйел мәртебесінің өскенін аңғартады.

Жыныстық шектеудің бір түрі ретінде инициация — жасөспірімдерді кәмелетке толуына байланысты ересектер қатарына қабылдау рәсімдері кең тараған. Оның негізгі мақсаты жастарды отбасылық өмірге және қауым ережелеріне дайындау болды. Кей мәдениеттерде сүндеттеу сияқты рәсімдер орын алған; бұл дәстүрдің шығу себептері жөнінде ғылымда біржақты түсіндіру жоқ.

Кейбір ертедегі қауымдарда ересектердің жынысқа қарай бөлек топтасып өмір сүруі де кездескен: әйелдер бір бөлек, ерлер бір бөлек. Ерлерге арналған арнайы үйлерде әртүрлі салт-дәстүрлер, соның ішінде инициацияға қатысты жоралғылар атқарылған.