Сабаққа шықтым
Кешкі дайындық курсының тынысы
Кешкі дайындық курсының сабағы ымырт үйіріле басталғанда басталып, түн ауа аяқталатын. Сыртқы жарығы жарқырап тұрған оқу ғимаратына кірсеңіз, қоршаудың арғы жағында қатар-қатар тізілген киім ілгіштерді көрер едіңіз. Бұл ілгіштерде күндізгі бөлім студенттерінің сырт киімдері ғана қалатын.
Күндізгі абыр-сабыр тіршілік тынған: ғимарат ішінде тыныштық. Ұзынша дәліздің бойымен жүре берсеңіз, қатар-қатар дәрісханалар кездеседі. Күндіз бұл бөлмелерде студенттер сабақ оқыған, ал кешке есігі жабылып, шамы өшірілген күйі мүлгіп тұрады.
Кешкі курс тыңдаушылары үшін күндізгі бөлім студенті атану — үлкен арман. Өйткені олар күндізгі дайындық курсына да кірмеген, өз мүмкіндігін жұмыстан, тұрмыстан қолы қалт еткен уақытта ғана іздейтін жастар еді.
Ғимараттың жоғары қабатына көтерілсеңіз, мұнда да сол бір мүлгіген тыныштық сезіледі. Тек түкпірдегі жарығы жанып тұрған бір дәрісханада ғана кешкі курс тыңдаушылары сабақ оқып отырады. Оларға қалалық мектептің тәжірибелі ер мұғалімі қазақ тілі мен қазақ әдебиетінен дәріс береді. Кейде оны басқа бір оқытушы алмастырып, тарих пен қоғамтанудан дайындайды.
Емтиханның салмағы және белгісіз таңдау
Болашақ қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі боламын деген талапкер жазбаша және ауызша емтихандарын тапсырғаннан кейін міндетті түрде қосымша бір пәннен емтихан-сынақ тапсыратын. Бірақ оның тарихтан ба, әлде қоғамтанудан ба түсетіні алдын ала нақты болмайтын. Мұны оқытушы да білмейтін. Сондықтан тыңдаушылар екі пәнге де қатар дайындалуға мәжбүр еді.
Сол жолы сынақ қоғамтанудан түсті. Бұл емтиханның ауырлығының үш себебі бар еді: біріншіден, қоғамтанудың өзіне тән көтерер жүгі ауыр; екіншіден, комиссия мүшелері алдыңғы емтиханнан көбірек болды; үшіншіден, дәрісханаға камера қойылған.
Жариялылық
Камера дәрісхананың ішін түсіріп, аулада тұрған жұртқа теледидар арқылы тікелей көрсетіп тұрды. Онда абитуриенттің ата-анасы да, жақындары да, өзге талапкерлер де болуы мүмкін. Мақсат — емтиханның әділдігін көзге көрсетіп, талапкердің билетке жауап беріп тұрғанын бәріне бірдей байқату.
Ауызша емтиханның бір мысалы
Ауызша емтиханның өз ерекшелігі бар. Бірде облыс орталығындағы орыс тілді мектепті алтын медальмен бітірген ұлты кәріс қыз емтиханға кірді. Егер осы емтиханнан «5» алса, бір ғана нәтижемен-ақ оқуға бірден түсетіндей жағдайы бар еді.
Емтихан тарихтан болды. Билеттегі сұрақ: «Ұлы Октябрь социалистік революциясының маңызы». Талапкер барын салып, «сартылдап» жауап берді. Бірақ комиссия «4» қойды. Қыз ашуланып, әділетсіздікке балап, дауласты.
Комиссияның уәжі қарапайым еді: ол революция туралы көп айтты, бірақ билет сұраған «маңызын» ашып бермеді. Білгенін айту — бір бөлек, сұралған нәрсені дәл жауаптау — бір бөлек.
Староста жігіт және үнсіз кету
Курста староста болған бір жігіт бар еді. Ол осы қалада туып-өскен, сауатты, әскери борышын өтеп келген, комсомол мүшесі болатын. Бірақ оның намаз оқитыны курстастарын таңғалдыратын: кеңестік ортада бұл тосын көрінетін.
Намазды оған әжесі үйреткен. «Дүниелік оқуыңды оқы, әскеріңе бар, комсомол мүшесі де бол. Бірақ түбінде намаз сұралады», — деп отыратын. Сол сөз жігіттің жүрегіне орныққан еді.
Сабақ біткен соң жігіттер қыздарды аялдамаға дейін шығарып салатын. Алыста тұратындарын автобусына мінгізіп, орталықтағыларын үйіне дейін жеткізетін. Ал староста жігіт бұл топқа көп қосылмайтын: оқу ғимаратынан алыс тұрмағандықтан, аз-кем тіл қатып, сыпайы қоштасып, үйіне қарай бет алатын.
Бір күні ол сабаққа келмей қалды. Содан кейін мүлде көрінбеді. Староста болып аудан орталығынан келіп оқып жүрген ақ сары қыз сайланды.
Қара қыздың қасіреті
Ақ сары қыздың осы курста жақын құрбысы — тумысынан осы қалада өсіп келе жатқан қара қыз еді. Курстағы қыздар сол екеуінің маңына үйірілетін. Қара қыз ашық-жарқын, достыққа адал болатын.
Бір күні қара қыз да сабаққа келмей қалды. Курстастары алаңдап іздей бастады. Сөйтсе, оны біреулер пышақтап кеткен екен.
Аялдамадағы оқиға
Қара қыз облыстық аурухананың алдында курстастарына болған жайды айтып берді: үйлері қаланың қиыр шетінде, автобус сирек. Көз байланған шақта аялдамада өзі ғана емес, тағы екі адам тұрған: біреуі әйел адам болған соң, соған сеніп қалған. Кейін олардың бұрын істі болған адамдар екені анықталды.
Автобус келмей қойған. Екеуі жақындап келіп, ұрып-соғып, аялдаманың артына сүйреп әкеткен. Арт жақта су жиналған шұңқыр бар екен. Сол жаққа жеткізіп, пышақ салып, суға лақтырып жіберген. Ол тұншығып бара жатқанын сезген.
Үмітке жетелеген дауыс
Қара қыз сол сәтте құлағына анық естілген бір дауысты айтты: «Шыда, шыда. Қазір аналар кетеді, содан соң судан шық». Ол судан еңбектеп шығып, алыстан көрінген жарыққа қарай жылжыған. Жақын маңдағы үйдің ауласында жанып тұрған шам екен. Сол жарықтан айырылмаймын деп еңбектеп жеткен, аулаға кіре бере есінен танып қалған.
Дәл сол кезде үй иесі темекі шегуге сыртқа шығып, аулада жатқан адамды байқайды. Әйелін шақырып, жедел жәрдем шақырған. Қара қыздың басына да пышақ тигендіктен, дәрігерлер шашын тақырлап алып тастапты. Ол басына орамал тартып жүрген еді.
Қыздар қорқатындарын айтты: сабақ түнде аяқталады. Қара қыз болса: «Сабақтан қалмаңдар. Мен енді қатыса алмайтын шығармын. Сендер оқыңдар, осы курсты бітіріп, қалай да жоғары оқу орындарына түсіңдер», — деп ақ тілегін жеткізді.
Сол жерде ол бұрынғы староста жігітті де еске алды: «Ол дұрыс жолда жүрген жігіт. Жаратқанның бар екені анық. Бізден басқа бір тылсым күш бар», — деді.
Ақ сары қыздың қорқынышы
Курстың сабағы жалғаса берді. Бір күні жаңа староста қыз жігіттерден: «Мені үйге дейін шығарып салыңдаршы, қорқып жүрмін», — деп өтінді. Жігіттер таңырқап: «Неден қорқасың? Жігітің бар емес пе?» — деді.
Ақ сары қыздың зауытта жұмыс істейтін, мығым денелі жігіті бар еді. Ол кейде қызды шығарып салуға келетін, бір жолы жігіттермен танысып та үлгерген. Сөзі нық, өзі сыйлы көрінген.
Сыйластықтың өлшемі
Ақ сары қыз жігіті жайлы ерекше бір әдетті айтатын: өзі оған «сіз» деп сөйлейді. Басында екеуі де бір-біріне «сіз» деп сөйлескен, кейін жігіті қызға «сен» дей бастаған. Ал қыз «сыйлағаным» деп, бұрынғы қалпын сақтапты — шолжаңдап кетпеу, өзін орнымен ұстау үшін.
Бірақ сол күні ақ сары қыздың жігіті түнгі ауысымға түсетін болыпты. «Бір жігіт ізімнен қалмай жүр. Жігітім бар десем де, түсінбейді. Алып қашып кете ме деп қорқамын», — деді ол. Жігіттер сол күні оны үйіне дейін шығарып салды. Алайда күнде олай істеу мүмкін емес еді.
Алып қашу және тосын шешім
Бір күні ақ сары қыз сабаққа келмей қалды. Сөйтсе, тұрмысқа шығып кеткен екен. Кейін ол болған оқиғаны өзі баяндады.
Айла — аман қалудың жолы
«Аңдыған жау алмай қоймайды» деген рас екен: әлгі жігіт ақыры алып қашты. Түн. Қарсыласудың пайдасы жоқ екенін түсіндім: қарсыласа берсем, одан да зор жамандыққа ұрындырар деп ойладым. Сондықтан айлаға көштім: телефон соғып, үйдегілерге хабар беруім керек болды.
Сіңліме қоңырау шалып: «Дереу Шынтасқа хабар бер», — дедім. Бұрыннан «егер сондай жағдай болса, мені тек Шынтас қана құтқара алады» деп ескертіп қойғанмын. Жігітім әлгінің тұратын жерін біліп, жігіттерін ертіп жетіп келді де, мені алып шықты.
Содан кейін ақ сары қыз жігітіне: «Қазақта қыз баланың босаға аттап шығуы — жақсы ырым емес. Енді кейін қайтпай-ақ қояйын. Үйлену күнін кейінге белгілеп жүр едік, бұйрық осы күнге түскен шығар. Енді мені өз босағаңнан келін етіп аттатып жібер», — дейді. Жігіті екі сөзге келмей, оны өз шаңырағына келін етіп түсірген.
Оқу — кейін, өмір — бүгін
«Бақыттымын», — деді ақ сары қыз. «Қыз балаға оқу да керек, білім де керек шығар. Бірақ сүйгеніңнің жанында болғанға не жетсін?» Ол енді сабаққа қатыса алмайтынын, кейін сырттай оқуға келіскендерін айтты: жігіті де зауыттағы жұмысын үзбей жүріп білім алуды ойлайды екен.
Ол да курстастарына бір ғана өтініш айтты: сабақтан қалмаңдар, курсты бітіріп, жоғары оқу орнына түсіңдер.
Курстың соңы және қатал конкурс
Мамыр айында тыңдаушыларға курсты аяқтағаны туралы құжат табысталды. Құжатты тапсырған лауазымды адам: «Емтихандарды тапсырып шықсаңдар, осы қағаздың конкурс кезінде бір пайдасы тиюі мүмкін. Белгілі бір басымдық береді. Бірақ бұл құжат өзге облыс орталықтарындағы оқу орындарына жүрмейді», — деп ескертті.
Бұл жолы талапкерлерді емтиханнан кейін қиын конкурс күтіп тұрды. Себебі Көкшетаудан 25 талапкер, Қарақалпақ АССР-інен 4 талапкер осында келіп оқуы тиіс болды: бұл өңір тілдік орта сақталған аймақ саналған. Олар емтихандарын өз жақтарында тапсырып қойған. Соның салдарынан жергілікті талапкерлер арасында 21 орынға талас қызды.
Қағаздағы жалғыз сөйлем
Құжаттың бетінде бір-ақ сөйлем тұрды: тыңдаушының кешкі дайындық курсын бітіргені жазылған. Төменінде дөңгелек мөр, жанында тиісті адамның қолы. Қарапайым көрінгенімен, сол бір сөйлемнің салмағын әр тыңдаушы өз жүрегінде бөлекше сезінді.