Алтынайұлы Қарасай (1598 - 1671) - қазақтың қаһарман батыры, әйгiлi қолбасшысы, есiмi Шапырашты руының ұранына шыққан аса көрнектi тарихи тұлға
Қарасай батыр: тарихи тұлға және жауынгерлік дәуір
Алтынайұлы Қарасай (1598–1671) — қазақтың қаһарман батыры, әйгілі қолбасшысы, есімі Шапырашты руының ұранына айналған аса көрнекті тарихи тұлға. Ол Алматы облысының Жамбыл ауданына қарасты Суықтөбе тауының етегіндегі Қарасазда дүниеге келген. Кейін Арқа жерінде, Көкшетау үшін болған қанды шайқаста ауыр жараланып қайтыс болады.
Қарасай батырдың мәңгілік мекені Көкшетау алабындағы Айыртау сілемінің Құлшынбай аталатын төбесінен бұйырған. Қасына қанды көйлек жолдасы — арғын Ағынтай батыр жерленген. Қос батырға және сол шайқаста қаза болған сарбаздарға арнап 1999 жылы қос күмбезді кесене тұрғызылды.
Жетісуда туған Қарасайдың Арқада жерленуі және басқа батырлардың әр өңірде қаза табуы — қазақ қоғамында ұлттық-этникалық тұтастық пен ортақ мемлекет ұғымының орныққанын айқындайтын бедерлі белгі ретінде түсіндіріледі.
Шежіре таралымы және тегі
Қарасай батырдың шыққан тегі — Ұлы жүздің Шапырашты руы. Шежіре дерегі бойынша, Шапыраштыдан Шам (Ыстық) тарайды; одан Малды, Желді, Қалды атты үш ұл туған. Малдыдан Екей мен Еміл тарайды. Емілден Жайық пен Есқожа, Есқожадан Алысай, Алтынай, Шуаш дүниеге келеді. Алтынайдың үшінші әйелінен Қарасай батыр туған деп айтылады.
Тектік сабақтастық (қысқа)
Шапырашты → Шам (Ыстық) → Малды → Еміл → Есқожа → Алтынай → Қарасай
Ескертпе
Мәтінде Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Қарасай батырдың тікелей ұрпағы ретінде аталады: Қарасай → Көшек → Айдыр → Мырзатай → Кенбаба → Еділ → Сапақай → Назарбай → Әбіш → Нұрсұлтан.
Қазақ–жоңғар қақтығыстары: уақыттың сипаты
Қарасай батыр өмір сүрген кезең — қазақ пен жоңғар арасындағы екі ғасырға жуық созылған қантөгісті соғыстар қайта тұтанып, бірде ширығып, бірде бәсеңдеп, ақыры екі көшпелі елдің тактикасы мен стратегиясы қатаң сынға түсе бастаған дәуір. Бұл уақытта қазақ халқы дербес ел ретінде орнығып, біртұтас этникалық сана-сезім қалыптастырғанына екі ғасырдай уақыт болғаны айтылады.
Тарихшы В.В. Вельяминов-Зернов қазақ–жоңғар арақатынасы XVI ғасырдың өзінде-ақ шиеленісе түскенін жазады. Ағылшын көпесі А. Дженкинсон 1557 жылы Қытайға барар жолда Ташкент үшін жүріп жатқан қырғын соғыс салдарынан өте алмағанын атап өткен. Демек, Қарасай сарбаздар сапына тұрған шақта соғыс тәсілдері мен қорғаныс амалдары әбден шыңдалып, «өлiспей берiспейтiн» деңгейге жеткен.
Негізгі түйін
Мәтіннің пайымдауынша, ұлттық патриотизм мен ерлік дәстүрін қоғамдық деңгейде орнықтыру миссиясы Қарасай сынды батырлардың пешенесіне жазылған.
Хандар дәуірі: Есім хан және Жәңгір хан
Қарасай батырдың заманы — қалмақ-ойрат хандары Қара-Құла мен Батырдың, қазақ хандары Есім мен Жәңгірдің дәурені. Жоңғарияда шор әулетінен шыққан Қара-Құла алғаш рет біртұтас өкімет билігінің негізін қалап, лама дінінің орнығуына ықпал етсе, оның ұлы Батыр хунтайшы Жоңғар хандығының бiртұтастығын жариялады.
Есім хан тұсында қазақ халқы бүгінгі мекен-тұрағын негізінен орнықтырып үлгерді. Сонымен бірге елдік жөн-жоралғылар, билік жүргізу үдерістері, көш-қон жолдары, ру-тайпалардың қоныс-жайлаулары біртұтас жүйе ретінде сараланды. Есім ханның қалмақ басқыншылығына қарсы табанды шайқастарының бірі Ыстықкөл үшін болған, онда әскерді ханның өзі бастағаны айтылады.
Сыртқы саясаттағы ұстаным
Есім хан жоңғар-қалмақ тегеурінін сезіне отырып, Бұхара, Турфан, Қашғар, Қырғыз елдерімен тіл табысуға ұмтылған. Ташкентте қырғыздың Көкім биіне арнап күмбез соқтырғаны, туыстық қатынастар арқылы одақтастықты күшейткені баяндалады (Шах Махмуд Чарос. Хроника. М., 1976. 252-б.).
Ішкі тәртіп пен құқық
«Есім салған ескі жол» ұғымы сол кезеңде қалыптасқан далалық заңдармен байланыстырылады: қоныс-тұрақ, мал-мүлік, адамдар арасындағы дау-дамай шешімдері жүйеленген. Бұл кейін Тәукенің «Жеті жарғысына» негіз болғаны айтылып, қазақтың рухани-мәдени және салт-дәстүрлік төлтумалығын нығайтқан фактор ретінде бағаланады.
Есім хан дүние салған соң, таққа Жәңгір хан (1645–1652) отырды. Ел оны ерлігіне бола «Салқам Жәңгір» атаған. Хан ордасын Түркістанда ұстау дәстүрі де осы тұста орныға бастағаны көрсетіледі. Мәтіннің пайымынша, Есім мен Жәңгір секілді хандардың елдік мұраты Қарасай сынды батырлар мен ру-тайпа көсемдеріне арқа сүйеу арқылы жүзеге асып отырған.
XVII ғасырдағы ірі шайқастар және Қарасайдың орны
1635 жыл: Сібір–Тобыл соғысы
Бұл соғыс туралы И.Э. Фишер «Сібір тарихы» еңбегінде жазады. Деректерде осы кезеңде жалайыр мен шапырашты руларының Тобыл бойында болғаны айтылады. Осыған сүйене отырып, Қарасай батырдың Сібір–Тобыл соғысына қатысқаны күмән тудырмайды деген тұжырым беріледі.
1643 жыл: Жәңгір сұлтанның 600 сарбазы және жоңғар қолы
1643 жылғы шайқас — Жәңгір сұлтанның (әлі хан тағына отырмаған) 600 жанкешті сарбазымен жоңғардың 50 мың әскерімен бетпе-бет келіп, алшын Жалаңтөс батырдың 20 мың қолымен көмекке жететін әйгілі соғыс. Бұл оқиға орыс тарихнамасында сирек кездесетін әскери құбылыс ретінде аталады (А.И. Левшин. Описание киргиз-кайсацких орд и степей. 2-бөлім. СПб., 1832. 59-б.).
Даланың ауызша тарихнамасы мен шежіре деректерінде шапырашты Қарасай батырдың 3 мың қолымен осы соғысқа қатысып, ерекше ерлік көрсеткені айтылады.
Сүйінбай жырау Қарасай ерлігін «Қарасай халқы үшін атқа мінді, шыдамай жауыздыққа неше түрлі…» деп, сондай-ақ Шу бойынан басталған қуғын-сүргінді, қалмақтың қаша соққанын суреттеу арқылы бейнелейді.
1652 жыл: Жәңгір хан қаза тапқан соғыс
XVII ғасырдағы үшінші ірі соғыс 1652 жылы өткен деп беріледі. Онда Жәңгір хан жекпе-жекте 17 жасар Қалдан Сереннің қолынан қаза тапқаны айтылады. Мәтінде тарихтың символдық үйлесімі ретінде Қалдан Сереннің баласы Шарыштының Аңырақай шайқасында 17 жасар Абылай сұлтанның қолынан жекпе-жекте мерт болғаны еске алынады.
Осы 1652 жылғы соғыста Қарасай батыр қазақ әскерінің қолбасшыларының бірі ретінде ақыл-парасатымен, тапқырлығы және табандылығымен танылған делінеді.
Есімнің ұранға айналуы: халықтық марапаттың өлшемі
Дала дәстүрінде ел бастаған көсем мен қол бастаған батырдың есімі ру-тайпа атауына ұласып, ұранға айналып отырған. Сондай-ақ ірі тұлғаларға жер-су атауын беру үрдісі қалыптасқан. Бұл тұрғыдан алғанда, Қарасай есімінің ру ұранына айналуы және бірнеше жер атауларында сақталуы — оның ру қамын елдік мұрат-мүддемен тоғыстыра білген қайраткер-қолбасшы болғанын аңғартады.
1913 жылғы дерек
П.П. Румянцевтің 1913 жылы Петербургте жарық көрген «Материалы Семиреченской области» еңбегінде Батыс Кәстек өңірінің жұрты шапырашты Қарасай батыр ұрпақтарынан құралатыны, Қарасай руының Ақмола өңірін қоныс ететіні, ал Қарасайдың бейіті Көкшетау уезінің Айыртау өңірінде екені жазылады.
Мәтіннің түйіні — қазақ халқы тарихи тұлғаларын өткінші дүниемен емес, елдік жадпен ұлықтайды: лайықты ердің есімін руға, ұранға, жерге теліп, ұрпақ санасында сақтайды. Осы тұрғыдан Қарасай батырдың мәртебесі мен орны тарихтың өзінен-ақ айқын көрінеді.
Қорытынды ой
Қарасай батыр жайындағы деректер мен шежірелік баяндаулар бір ғана адамның ғұмырнамасын емес, тұтас дәуірдің қалыбын көрсетеді: жер тұтастығы, елдік сана, құқықтық тәртіп, одақтастық саясаты және соғыс өнері қатар қалыптасқан кезең. Қарасайдың есімі ұранға айналып, кесенесі ұлт жадында сақталуы — халықтың өз қаһарманына берген ең ұзақ жасайтын бағасы.
Мәтін редакцияланды: орфография, тыныс белгілері және сөйлем құрылымы түзетілді.
Тек жарық режимі (Light Mode) түстері қолданылды.