Онан соң патша
Патшаның қайғысы және үш жетімнің батылдығы
Ертеде, ерте заманда, ешкі құйрығы келте заманда бір патша өмір сүріпті. Оның жалғыз ұлы болыпты. Бір күні сол ұлы ажалы жетіп, ауырып қайтыс болады. Жалғызынан айырылған патша қайғыға батып, орнынан тұрмай, ел ісіне араласпай қояды.
Бірнеше патша арнайы келіп көңіл айтса да, ол ешбіріне құлақ аспайды. Патша басқармаған соң, елдің берекесі кетіп, жұрт күйзеле бастайды.
Осы елде әке-шешесі, ағайыны жоқ, ешкімге сүйенбейтін үш жетім бала бар екен. Олар: «Патшаның көңілін сұрап көрсек қайтеді?» деп ақылдасады.
Бірақ халық: «Сендер түгіл, сендерден де үлкендер барып қайтты, сонда да патша орнынан тұрған жоқ. Сендерге тұра ма?» деп, олардың үмітін суытады. Жетім-жесірді елемейтін заман болған соң, балалар жылап ауылына қайтады.
Дегенмен олар райынан қайтпай, тағы да ақылдасып, патшаның ордасына қайта барады. Бұл жолы да қарауылдар өткізбейді. Ақыры хабар жетіп, патша: «Балалар екен, жұмысы бар шығар, кіргізіңдер» дейді.
Алтын туралы дау және жүрекке жеткен ақыл
Патша балаларды алдына шақырып: «Жұмыстарың не?» деп сұрайды. Үшеуінің біреуі тұрып: «Бізде дау бар. Біреуіміз бір жерге алтын қойып кетіпті, екіншіміз сол жерден алып кетіпті. Алтын кімдікі: қойғандікі ме, әлде тапқан (алған)дікі ме?» дейді.
Патша ойланбастан: «Әрине, алтын қойған баланікі» деп шешім айтады.
Сонда бала: «Ендеше, Құдай баланы бұл дүниеге “қойды”, яғни жаратты. Ал сіз оны “алдыңыз”. Бірақ алғаныңыз сіздікі емес, қойған Құдайдікі емес пе? Онда неге қайғыдан орныңыздан тұрмай жатырсыз?» деп, патшаның жүрегіне дәл тиетін сөз айтады.
Бұл сөз патшаны селт еткізеді. Ол есін жиып, орнынан тұрып, елін қайта жинайды. Үш баланың зеректігіне риза болып, оларды уәзірлер қатарына қосады.
Ескі уәзірлердің іштарлығы
Алайда бұрынғы уәзірлер үш жетімнің жоғарылағанын көре алмай, ел ішіне іріткі салады. Олар жұртты азғырып, қаладағы талай нысанды бұздырып, елдің тынышын кетіреді.
Бір күні патша жорыққа шығарда, жолда екі байғыз құсқа көзі түседі: біреуі ойда, екіншісі қырда отыр екен. Ескі уәзірлер патшаға: «Жаңа уәзірлеріңіз құстың тілін білеміз деуші еді, сұратып көріңіз» деп, оларды сынамақ болады.
Патша үш жетімнің бірін жіберіп, байғыздардың жайын сұратады. Бала қайтып келіп: ойдағы байғыздың ұлы, қырдағы байғыздың қызы барын, екеуі қалыңмалға келісе алмай отырғанын айтады. Ұлы бар байғыз «отыз алтын берем» десе, қызы бар байғыз «отыз алтыным өзімде бар, одан көп бер» деп келіспей отыр екен.
Патша ішінен: «Әй, менің адамдарым бұзылған екен ғой…» деп, ауыр ойға батады.
Сол кеште патша жаман киім киіп, жасырын түрде қаласын аралап шығады. Қараса, қаланың тең жарымы құлауға таяп қалыпты. Ертеңіне ашуға мініп, үш жетімді уәзірліктен босатады да: «Ел бүлінді, қала бұзылды — енді өз бастарыңды бағыңдар» деп шығарып жібереді.
«Аты-жөні жоқ әкел!» деген жұмбақ бұйрық
Патша қайтадан ескі уәзірлерін сайлап алады. Өзі орнынан қозғалмай жатып, оларына: «Аты-жөні жоқ әкеліңдер! Үш күнде әкелмесеңдер, бастарыңды аламын!» деп бұйырады.
Уәзірлер не сұралғанын түсінбей дал болады. Ақыры: «Әлгі үш жетім зерек еді, солардан сұрайық» деп, оларды екі күн іздеп, үшінші күні әрең тауып алады.
Балалар мән-жайды тыңдап болып: «Қала бұзылған ғой. Патшаңыз “аты-жөні жоқ” деп ұстаны айтып отыр. Яғни, ешкімнің атына жазылмайтын, қала жөндейтін шебер керек» дейді.
Уәзірлер сол күні-ақ бірнеше ұстаны ертіп келеді. Патша олардың шындығын біліп, балалардың тапқырлығына тағы риза болады. Үшеуін қайта уәзір етіп тағайындайды.
Бірақ көп ұзамай ел ішінде: «Жетімді уәзір қылмаймыз!» деген наразылық күшейеді. Ел бұзылып кетпес үшін, патша амалсыздан үш баланы тағы босатып жібереді.
Бас сауғалаған үш жетім және қазына ұрлығы
Баруға жері, басар тауы қалмаған үш жетім басқа патшалыққа өтіп кетеді. Күнкөріс қамымен олар жаңа патшаның қазынасынан алтын ұрлап, азық етпек болады. Түнде қазынадан алтынды дорбалап тасып, бір ескі көрдің ішіне жасырып жинай береді.
Таңертең патша қазынасын тексерсе, алтын кеміп қалады. Қарауыл қойғызады, бірақ ұрлық тоқтамайды. Өзі де күзетке тұрып көреді — сонда да ұсталмайды.
Ақыры патша түнде жаман киім киіп, жансыз болып жүріп, бір жерде «ырс-ырс» етіп ауыр нәрсе көтерген үш адамды көреді де, соңдарынан ереді.
Жолда олар бір-біріне «Қайда барасың?» деп сұрасады. Үш бала: «Нан іздеп барамыз» дейді. Әлгі адам да: «Мен де нан іздеп барамын» деп бірге ілеседі. Көп ұзамай ит тоқтамай үріп қалады. Сонда балалардың біреуі: «Сіз патша емессіз бе? Ит “іштеріңде патша кетіп бара жатыр” деп үріп тұр ғой» дейді.
Әлгі адам (патша) жалтарып: «Қайдағы патша? Бала күнімізде ойнағанда мені “патша” деп қоятын» деп құтылып кетеді. Балалар сеніп қалады.
Үш өнер және бір уәде
Олар төртеуі көрдің ішіндегі паналаған жерге келеді. Патша сөзге тартып, балалардың айла-амалын білгісі келеді де: «Ұрлыққа қандай тәсілдерің бар?» деп сұрайды.
Бірінші баланың айласы
«Қазынадан алтын алсам да, ешкімге білдірмеймін, сездірмеймін».
Екінші баланың өнері
«Үрген иттің тілін білемін».
Үшінші баланың қабілеті
«Көрген адамымды қай жерде болса да танимын: түнде де, күндіз де айнытпай табамын».
Балалар патшадан да сұрайды: «Сіздің айлаңыз қандай?» Сонда ол: «Ажалға кетіп бара жатқан адамды ажалдан құтқарамын» дейді.
Төртеуі ұйқыға кетеді. Сол түні патша балаларды ұйықтатып, өзі білдіртпей ордасына қайтып, қарауылдарға: «Көрдің ішінде үш бала бар. Үшеуін де ұстап, алтынды қазынаға қайтарыңдар» деп әмір береді.
Дар үстіндегі шындық
Қарауылдар келіп, үш баланы алтынмен бірге ұстайды. Алтынды қазынаға әкетеді. Таң атқанда балалар оянып, алтын да жоқ, әлгі адам да жоқ екенін көреді. Далаға шықпақ болса, әскер оларды байлап, даршыға тапсырады.
Патша биік жерден қарап тұрады: балалар қандай амал табар екен деп. Сол сәтте адам танығыш бала даршыдан рұқсат сұрап, мойнындағы жіпті босаттырады да, патшаға қарап: «Ей, кеше түндегі адам, сен емес пе едің? “Өлімге кетіп бара жатқанды ажалдан құтқарамын” деген уәдең қайда? Міне, біз ажалға кетіп бара жатырмыз!» дейді.
Патша шындықты мойындап, даршыға бұйырып, үшеуін босатады. Кейін олардың ақылына, тапқырлығына разы болып, өзіне қайтадан уәзір етіп алады.
Дереккөз: Қазақша ертегілер жинағы (kzertegi)