Соғыстан жалғыз қолмен қайтқандардың талайын мен білем
Қала іргесіндегі тынығу да — тынығу емес
Төркіні жақын қыз дамыл таппайды дейді ғой. Өзің тұратын қаланың тап іргесіндегі демалыс үйіне барып тынығу да соған ұқсайды екен: қанша алаңсыз боламын десең де, бола алмайсың. Екі күннің бірінде сары портфельді салақтатып, «қала қайдасың?» деп қайта тартып тұрасың.
Сенбі күні кешке үйге кетіп, бүгін ғана қайта оралсам, бильярдшы достарым ұясы аю талқандаған арадай гу-гу етіп отыр.
«Ойбай, осында тынығуға бір жалғыз қолды адам келіпті. Бильярдты ғажап ойнайды! Ұтпаған адамы қалған жоқ…»
Жай ғана «мықты бильярдшы келіпті» десе, таңырқамас едім. Ал мынау — әрі мықты, әрі жалғыз қолды. «Жалғыз аяқты керемет жүйрік келіпті» дегендей, құлаққа сөкеттілеу естіледі. Кім екен деп, көріп-білгенше асыға күттім.
Жалғыз қолды бильярдшы — Халел
Сөйтсем, жұрт дүрлігіп айтып жүрген адам — өзім жақсы танитын, ағарту мекемелерінің бірінде үлкен қызмет атқаратын биязы жігіт Халел екен. Бірақ оның бильярдшы екенін білмейтін едім.
— Ау, Халел, жұрт сені керемет бильярдшы дейді ғой? Сондай да өнерің бар ма? Мұндағы ойыншыларды жайпап салған көрінесің? — дедім.
Халел сыпайы ғана жымиып: — Е, біздікі жай ермек қой, — деді.
— Ермегің мынадай болса, ермек емесің қандай? Екеуміз ойнап жіберерміз? — дедім.
— Еркің білсін, — деді ол.
Бильярд бөлмесіне кірдік. Осындағы тәуір екі ойыншы болса, соның біріміз деп жүрген менмін. Халелмен күш сынасуға ынталы едім, бірақ жалғыз қолды адам бильярдты соншалық керемет ойнайды дегенге іштей онша сенбейтінмін.
Кемшілік емес — дағдыға айналған тәртіп
Халелдің оң қолы иық түбінен жоқ, тек сол қолы бар. Екінші дүниежүзілік соғыспен есепті солай айырысқан: бір қолын садақа етіп беріп, жанын аман алып қалған.
Киді таңдап жатқанда, жүзінен «ұтам ба, ұтылам ба?» деген толқыныс байқалады. Әуелі киді салмақтап көріп, сосын түзулігін сығалайды. Жалғыз қолдың қимылы еркін, епті.
Ойын: «Пирамида» және бір қолдың айласы
Мен әдейі қиындау түрін атап: — «Пирамида» ойнаймыз ба? — дедім. Халелге бәрібір: — Болсын.
Ойнадық. Кім ұтты, кім ұтылды — әңгіменің түйіні ол емес. Бірақ айта кетейін: бірде Халел ұтты, бірде мен ұттым. Шынын айту керек, жалғыз қолды болса да, Халел бильярдты көпшіліктен жақсы ойнайды екен. Ойын мәдениеті де, сезімталдығы да күшті.
Техниканың нақ өзі
- Сақа ернеуге жақын тұрса, киді жағаға сүйеп қойып-ақ дәл соғады.
- Сақа алыс жатса, шолақ иығын алға тосып, киді шайқамайтындай етіп соған тірейді.
- Соққының салмағы мен түзулігі екі қолдап соққаннан кем емес.
Ойыншылығына қарап тұрған жұрт та риза, мен де риза болдым. (Тең түспей, ойсырай ұтылсам, риза болар ма едім?) Ойын біткен соң Халел екеуміз сыртта серуендеп жүрдік. Әңгіме айналып келіп, оның осы өнерге қалай келгеніне тірелді.
«Бұған бір қызық жағдай себеп болды…»
— Жалғыз қолмен бильярдшы болам деген ой менде о баста жоқ еді. Бұған бір қызық жағдай себеп болды, — деді Халел.
Ол әдетте көкейдегі «архивін» жайып салмайтын. «Жай бір егес себеп болды» деп қысқа қайырмақ еді. Мен қоймай қадалған соң, баяндап берді.
Соғыстан кейінгі көктем
Соғыстың төртінші жылының көктемінде елге оралыпты. Бір қол жоқ. Әскерге енді керегі жоқ, өзі де әскерге керексіз. Ендігі мақсат — қызмет тауып, қаралы жанын бағып күнелту.
Соғысқа Алматы мұғалімдер институтының бір курсын бітіріп, екінші курсын оқи бастағанда кетіпті. Үзілген оқуды жалғай қояр жағдай емес. «Әзірге реті келсе мектепке мұғалім болайын» деп аудандық оқу бөліміне барады.
Асан: бедел мен ішкі менмендік
Ол жерде бұрынғы мектептес жолдасы Асан отыр екен — аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі. Пысық, епті, өмірдің ыңғайын алыстан аңдайтындардың тұқымы. Әскерге де алынбапты.
Асан Халелді қуана қарсы алып, екі ауыз сөзге келместен орта мектепке әдебиет пәнінен бұйрық жазып береді.
Ғайша: сұлулықтың салмағы
Сол мектепте Ғайша деген қыз мұғалім екен. Әкесі қазақ, шешесі татар — екеуінің ортасынан киіктің лағындай мөлдіреп туған. Ауданның жас жігіттері көшеде жолын бөгеп, жүргізбейтін; мұғалімдер сабақ үстінде көзін ала алмайтын сұлулардың сұлуы.
Ғайша — мінезді, өнерлі қыз. Көркемөнерге қатысып, ән айтып, би билейтін. Соғыстың ауыр кезінде де жастардың күлкісі өшпесін деп, мұғалімдер «төс байлау» дейтін кезек сауықты шығарып алыпты: бір үйге жиналып, көңіл көтереді, тарқасарда біреуге төс байлап, «келесі думан сенікі» деп кезек тапсырады.
Қызғаныш, бедел және «бастықтың» орны
Төс байлаудың белсенді мүшелерінің бірі — Асан. Тағы бірі — Ғайша. Байқасам, Асан Ғайшаның соңына өңмендеп түсіп алыпты. Ғайша оған көп илікпей, бойын тік ұстайды. Ал Халелге ілтипаты көбірек сияқты: сөйлесе кетсе үйіріліп, жүзі жайнап сала береді.
Бірақ топ ішінде Асанның салмағы ауыр: бәріміздің «бастығымыз». Сауықта төр де соныкі, алғашқы рюмка да соныкі. Өзін маңғаз ұстап, сөзді кесектеп сөйлеуге тырысады.
Ішімдік тапшы кезең: дүкенге ағаш бөшкемен «зубровка» дейтін сарғыш ащы арақ келеді. Ол ақшаға сатылмай, астыққа не картопқа ғана беріледі. Кейде қолдан ашытқан қоймалжың қант сырасы да болады.
Бидегі алапат және өз-өзіңе өкпе
Ойын-сауық мол. Жартыбай деген қыли гармоншы бар: қызып алса, өзі де гармонь болып кетеді. Ал алдыңғы биші — Ғайша. Жеке биді одан артық билейтін жан жоқ: аяқ тарс-тарс тиіп, тақтай еденді опырып жіберердей.
Асан билейді. Әдетте биге әуелі Ғайшаны шақырады. Халел болса биден қалыс: бұйығылау, ұяң. Сол мінезіне кейін өкініп жүретінін де жасырмайды.
Шахмат үстіндегі қорлық
Бір күні төс байлаудың кезегі Асанға келіп, бәрін үйіне шақырады. Қонақтар әдеттегідей бірден жиналмай, үздік-создық келіп жатыр.
— Кел, шахмат ойнап тұрайық, — дейді Асан.
Екеуі соғысқа дейін шахмат үйірмесіне қатысқан, деңгейлес ойыншылар екен. Ойынға қарап тұрғандардың ішінде Ғайша да болыпты: Халелге болысып, ақыл қосады, ұтса қол шапалақтап қуанады. Бұл Асанға ұнамайды.
Халел Асанды бір рет мат қояды, екі рет мат қояды. Үшінші рет те ұтып жібереді. Сол сәтте Асан күтпеген мінез көрсетеді: шахмат тақтасын фигурасымен қоса сырып тастап, түрегеліп кетеді.
— Мен сенімен бильярдта кездесем! — дейді де, сыртқа шығып кетеді.
Үй ішін үнсіздік басады. Бұл сөзді жұрт та, Халелдің өзі де бірден түсінеді: «сен мүгедексің, енді өмірде сенің ұтылар кезің көп» дегендей, кемдігін бетіне басу. Халел қатты қорланады. Бірақ орнынан тұрып кетіп қалмай, өзін тежеп отырып қалады.
Үлкендер ыңғайсыздықты жуып-шайған болып: «Ойынға да сонша күйіп-піседі екен», «құрдастар ғой, қалжыңдайды» деп қояды. Бірақ сөздің салмағы кетпейді.
Клубтың кілті және екі апталық қайсарлық
Соғыстың алдында аудандық клубқа шары үлкен, әдемі бильярд келіпті. Оған қызығып ойнағандардың бірі — Халел, бірі — Асан. Екеуі тең түсетін: бірде бірі, бірде бірі ұтатын.
Сол бильярд қазір де бар екен. Бірақ тозған: шарлары кетіліп-сынып, кейі жоғалған; орнына бөтен шарлар қосылған. Төрт кидің екеу-ақ тамтығы қалған.
Серт сөз — өңештегі сүйек
«Мен сенімен бильярдта кездесем!» деген сөз Халелдің өңешіне сүйек болып кептеліп қалады. Күндіз-түні ойлайды, тыныш таппайды. Асан болса келіп кешірім сұрамайды, үндемейді.
Сонда Халел өзіне өзі шарт қояды: «Олай болса, неге кездеспеске?» Жалғыз қолмен соғыстан қайтқандардың талайы екі қолдың жұмысын істеп жүр: ат ерттейді, ағаш жарады, тіпті көкпар тартады. Бильярд соның бәрінен қиын емес.
Клуб меңгерушісі Топардың көңілін тауып, клубтың кілтін алады. Клуб үйіне жақын, көшенің арғы беті ғана. Күнде кешке жалғыз өзі барып, есік-терезені іштен бекітіп, шам жағып, бильярдқа жаттығады.
Әуелде қиын болады: киімді бір қолмен дұрыс ұстай алмайды. Бірақ көнеді. Күніне кемі екі сағат ойнайды. Аяғы талып, қолы ертеңіне көтертпей қалатын күндер аз емес. Клуб суық, от дұрыс жанбайды, сол үшін үстіне қалың фуфайка киіп барады. Екі аптаның ішінде бір қолмен еркін ойнайтын деңгейге жетеді.
Кездесу: жұрт алдында қайтарылған намыс
Бір күні төс байлау кезегі Халелге келеді. Ол жұртты әдейі демалыс күні күндізгі сағат бірде шақырады. Мұғалімдер біртіндеп жиналады. Дастарқан дайын тұрғанмен, ол көрінбей тұрады.
— Кешіріңіздер, — дейді Халел аса сыпайы үнмен. — Апам жалғыз болып, асты үлгере алмай жатқан көрінеді. Дастарқан жасалғанша, клубқа барып аздап бильярд ойнап келейік. Анада Асанның «кездесем» деген серті бар еді — сөзі жерде қалмасын.
Асан күліп: — Несі бар, ойнасақ — ойнаймыз, — деп әңгімені әзілге бұрғысы келеді.
Бәрі клубқа барады. Халел кілтін шығарып, ашып кіреді. Үстелді алдын ала сүртіп, таяқтарды реттеп қойған. Асан бірдеңені сезгендей болады.
Бұзу — бірінші соққы, бірінші белгі
Халел киді ернеуге сүйеп тұрып, шарлардың қақ маңдайынан аямай періп қалады. Шарлар тым-тырақай. Бір шар бұрыштағы тесікке зып ете түседі. Тағы бірі даярасты болып қалады.
Бұл Асан күтпеген нәрсе. Көзі атыздай болады. Халел даярастыны да салып жібереді. Қарап тұрғандар аң-таң: енді көпшіліктің тілеуі бір-ақ сәтте Халел жаққа ауады. Ғайша бастап мақтағандар көбейеді.
Шешуші үшінші ойын
Бірінші ойынды Халел ұтады. Екіншісін Асан алады. Үшіншісі — бәрін шешетін ойын.
Екеуі де сақ ойнайды: бір шар — бір шар. Ақыры есеп теңеседі: екеуінде де жетеуден. Үстелде екі-ақ шар қалады.
Сол сәтте жалғыз қолдың аты — жалғыз қол: Халел бір қимылда мүлт кетіп, штраф алады да, алты шарға түседі. Ал Асанға бір шар ғана керек. Халелге — екі шар.
Үру кезегі Асандікі. Ол ұзақ барлайды. Ақыры қатты ұрады. Бірақ шар түспейді: тесікке кептеліп, даярасты болып қалады. Өзінің ұрған шары ашыққа шығып кетеді.
Екі шар — бір соққы
Даярастыны салу Халел үшін оңай. Ол ашыққа шыққан шарды төбе тұсынан алып, өңмеңдете періп қалады. Екі шар бірдей тесікке күмп береді.
Халел ұтады.
Жұрт у-шу. Бұл ойынның жай әзіл емес екенін бәрі баяғыдан сезіп тұрған. Ғайша балаша қуанып, Халелдің беттен сүйіп алуына шақ қалады. Сол сәтте Халелдің ішінде көптен бұғып жатқан сөз бұрқ етіп жарылады.
— Опасыз! — дейді ол Асанның бетіне тіке қарап. — Немене, мені өмір бойы қор, кем болып қалады деп ойлап па едің? Қателесесің!
— Төрт мүшем түгел қырқылған күнде де мен саған кеудемді бастырмаймын! Ар-намысымды таптатпаймын!
Асан ләм демейді. Киінеді де, шығып кетеді. Халел «тоқта» демейді. Солайша, бір қолмен бильярдшы болуына себеп болған «қызық жағдай» аяқталады.
Халел сөзін бітірді. Ал мен оның бильярдтағы дәлдігіне ғана емес, сол дәлдіктің артындағы қайсарлыққа да таңғалып тұрдым.