Дидарыңмен шашыл
Екі қыз, бір ұл және жоғалған алтын жүзік
Ертеде бір ханның екі қызы, бір ұлы болыпты. Үлкен қызы жаннан асқан сұлу екен. Бір күні қыз қолындағы алтын жүзігін жоғалтып алады. Хан: «Кімде-кім қызымның алтын жүзігін тауып берсе, қызымды соған беремін», — деп ел-елге жар салады.
Қызды аламыз деп дәме қылған талай адам жүзікті таба алмайды. Ал ханның ұлы бұл жарлықты естімей, қорадан тауып алған жүзікті әкесіне әкеп береді. «Хан жарлығы екі болмайды» деген оймен хан қызын өз ұлына қоспақ болып, тойға дайындалады, жан-жаққа кісі шаптырады.
Қыздың қашуы және әулие үңгір
«Өз ағама әйел болғанша, қаңғып өлейін» деген қыз той болардың алдында түн жамылып қашып шығады. Бірнеше күн жүріп, тау ішіндегі бір үйге келіп паналайды. Қыздың жоғалғанын естіген хан қаһарына мініп, жан-жаққа іздеуші жібереді, өзі де нөкерлерімен бірге аттанады. Бірақ айлар өтсе де, қыз табылмайды.
Үңгір есігін ашатын сөз
Бір күні қыз үңгірінен шығып, тау бөктерінде жидек теріп жүргенде, хан көріп қалып айқайлап жүгіре жөнеледі. Қыз әулие үңгірге кіріп кеткенде, есік тарс жабылады. Үңгір есігі «ашыл» десе ашылып, «ашылма» десе ашылмайтын көрінеді.
Ханның жалбарынысы
Ашыл мүлдем, ашыл, Дидарыңмен шашыл! Мен қызымды көрейін, Шашын талдап өрейін!
Қыздың жауабы
Ашылма мүлдем, ашылма, Дидарыңмен шашылма! Мен әкемді көрмейін, Өрмей-ақ қойсын шашымды!
Хан есіктің ашылмайтынын біліп, жылап үйіне қайтады. Артынан шешесі мен ағасы да келіп өтінеді, бірақ қыз сол жауапты қайталап, есікті ашпай қояды.
Кішкентай сіңілісі және тағдырдың бұрылысы
Ең соңында қыздың он жасар сіңілісі келіп, үңгірге тіл қатады:
Сіңілісінің өтініші
Ашыл мүлдем, ашыл, Дидарыңмен шашыл! Мен тәтемді көрейін, Шашын өріп берейін!
Тәтесі сіңілісінің дауысын естіп, өзін қанша берік ұстағанымен, көңілі босап жылап жібереді. Сонда да есікті ашпауға тырысады. Дәл сол сәтте сіңілісі екінші бір сайдан келе жатқан бір топ қасқырды көріп, шошына жылайды: «Қасқырға жем етемін демесең, есікті аш!»
Тәтесі шыдап тұра алмай, есікті ашады. Екі қыз сағыныштарын баса алмай, құшақтасып жылап көріседі. Тәтесі жүдеп-жадаған: алқызыл жүзі бозарып, көп жылағаннан көзі ісінген, ұзын қою шашы тарқатылған.
Енді екеуі елге қайтпақ болып, күн-түн демей жолға шығады.
Қара су және маралға айналған қыз
Бір күні күн қатты ыстық болады. Кішкентай қыз жолдағы қара судан еңкейіп су ішеді де, аяқ астынан маралға айналып кетеді.
Тәтесі тағы бір бақытсыздыққа ұшырағанына налып жылайды. Маралын жетектеп, бір ауылдың сыртындағы құдыққа келеді: маралын суарып, құдық түбіндегі терекке байлайды да, өзі теректің басына шығып отырады.
Мыстан кемпірдің айласы және хан ордасына жол
Бір күні мыстан кемпір құдыққа су алуға келеді. Құдық суына терек басында отырған қыздың бейнесі түсіп тұрады. Мыстан оны құдықтың ішінде отыр деп ойлап, ханның уәзірлеріне хабар береді.
Ханның қырық уәзірі қырық құлаш арқан әкеліп, құдыққа түсіреміз деп әрекеттенеді. Бірінің артына бірі ұстасып тартып қалғанда, бәрі шалқасынан құлап түседі. Сол кезде ғана теректің басындағы қызды көріп, сұлулығына таңданып, оны ханға ертіп апарады.
Шарт, той және бақытты ғұмыр
Ханға қыз қатты ұнайды. Ханның жас, өте сұлу баласы да қызға көңіл бөледі. Хан қызды баласына қоспақ болады. Бірақ қыз: «Кімде-кім менің маралымды бағып-қағып өсірсе, соған күйеуге шығамын», — дейді.
Хан қыздың тілегін қабылдайды. Қызға да ханның баласы ұнап қалады. Сөйтіп, хан ел жинап, отыз күн ойын, қырық күн той жасап, қызды баласына қосады.
Тату тіршілік
Осыдан бастап олар бақытты ғұмыр кешеді.
Сіңілісінің қайтуы
Марал қайтадан адамға айналып, сіңілісі бұрынғы қыз қалпына келеді.
Мұратқа жету
Екі қыз да ержетіп, өмірден өз орындарын тауып, мұраттарына жетеді.
Ханның баласы да мал-жан жинап, өсіп-өркендеп, бала-шағалы болады. Апалы-сіңілі екі қыздың да арманы орындалыпты.