Ағасы сонда тұрып

Қырық қатынды хан және қатал жарлық

Ертеде бір хан болыпты. Оның қырық қатыны бар екен. Бір күні үлкен бәйбішесі жүкті болып, хан сапарға қамданады. Жолға шығарда ол орнына қалдырған уәзіріне қатал тапсырма береді: бәйбішесі қыз туса — өлтіріп, басын алып қойсын, ал ұл туса — сүйінші сұрап қарсы алсын.

Хан сапарға кетеді. Арада бірнеше күн өткенде бәйбіше босанып, қыз табады.

Қу кемпірдің айласы: Қарашаштың аман қалуы

Уәзір қызды өлтіру үшін бір адамға тапсырып, айдалаға жібереді. Жолда әлгі адамға бір қу кемпір кездеседі. Ол жағдайды ұғып, баланы өлтірмеуді өтінеді: «Маған бер, жеті қабат жер астына жасырып, асырайын», — дейді.

Адам кемпірдің сөзіне иіліп, қызды беріп жібереді. Кемпір қызды адам көзінен таса жерде өсіреді. Қыздың аты Қарашаш болады.

Ханның уәдесі және жалғыз ұлдың міндеті

Хан елге оралып, қыз туғанын естиді де уәзірін шақырып сұрайды. Уәзір шындықты айтады: қызды өлтірмеген, кемпір алып кеткен.

Сонда хан ел-жұртын жинап: «Қызымды тауып өлтірген жанға алтын тағымды беремін», — деп жар салады. Бірақ ешкім бел байламайды.

Сол кезде ханның жалғыз ұлы орнынан тұрып: «Мен өлтіремін», — дейді. Хан ұлын ақ боз атқа мінгізіп, сәнді киіндіріп шығарып салып: «Басын әкелмесең, өзіңді өлтіремін», — деп қорқытады.

Кездесу: ағайындық мейірім мен ішкі арпалыс

Жігіт ұзақ іздеп жүріп, ақыры қу кемпірдің үйін табады да, тіке сұрайды. Кемпір: «Қарындасың жеті қабат жер астында еді, аты — Қарашаш», — деп, оны алып келуге кетеді.

Біраз уақыттан соң Қарашаш келеді: көркіне ақылы сай, сұлу әрі тәрбиелі болып өсіпті. Ағасы кемпірмен қоштасып, қарындасын алып қайтады.

Жолда ол әкесінің бұйрығын орындамақ болып оқталса да, жүрегі қимайды. «Тектен-тек қанға қалмайын, теңін тауып қосайын», — деп ойлап, бір жерге қоныс тігіп, сонда тұрақтайды.

Жасырын жау: сандықтағы қалмақ жігіт

Бір күні ағасы отынға кеткенде, Қарашаштың қасына бір қалмақ жігіт келеді. Қыздың көңілі ауып, оны сандыққа жасырып қояды.

Ағасы оралып, ештеңеден бейхабар күйі құлан мен киік атып, күн көріп, сол маңда өмір сүре береді. Ал сандықтағы қалмақ жігіт уақыт өткен сайын Қарашашты өз дегеніне бұрып, ағасын қауіпке айдай бастайды.

Үш сынақ: таутайлақ, піл және қара қасқа ат мінген қыз батыр

Сатқындықтың шегі: ұпайға құрылған қастандық

Жігіттің аман келгенін көрген қалмақ: «Енді менің айлам қалмады, өзің ағаңды өлтірмесең болмайды», — дейді.

Ағасы жақындағанда Қарашаш қалмақты қайтадан сандыққа жасырады. Сәлден соң ағасына: «Кел, асық ойнайық, ұпай салайық», — дейді.

Ойын үстінде Қарашаш ағасына он ұпай салып: «Енді ұпайымды бер, ойнамаймын», — дейді де, «ұпай үшін» оның екі қолын артқа қайыспен байлауды сұрайды.

Ағасы әуелде келіспейді. Бірақ Қарашаш: «О дүниеде, қияметте аламын», — деп күңкілдеген соң, жігіт жұмсарып, қолын байлатуға келіседі.

Қарашаш қайысты мықтап байлап, үзіп кетуді талап етеді. Жігіт қанша бұлқынғанымен, қайыс үзілмейді. Сол сәтте Қарашаш сандықтан қалмақ жігітті шығарып, ағасының қылышын ұстатады. Қалмақ жігіт жігітті қылышпен шауып өлтіреді.

Қайғы және кері бұрылған тағдыр

Қарашаш ағасының денесін екі қоржынның басына салып, қара қасқа атқа теңдеп: «Қайда барсаң, сонда бар», — деп қоя береді.

Ат өзінің үйренген жеріне — қыз батырдың үйіне келеді. Қыз батыр теңделген қоржынды «сәлемдеме» деп ойлап, ішін ашып қараса, қоржынның екі басында шауылған күйі жатқан күйеуін көреді. Қайғыдан есінен танып құлайды.

Есін жиған соң қыз батыр Құдайға, пірлеріне, бабаларына сиынып, дұға қылады. Жарасына түрлі ақ дәрі жағып, Құдайдың жәрдемімен күйеуін тірілтіп алады.

Әділеттің салтанаты: сатқындарға жаза, елге тыныштық

Жігіт есін жинаған соң қыз батырмен бірге отау құрып, қайта күш жинайды. Екеуі Қарашаш пен қалмақ жігіт отырған қосқа келіп, екеуін де тірідей ұстап алып, шауып өлтіреді.

Жігіт Қарашаштың басын алып, әкесіне апарып тапсырады. Ханның көңілі тынады. Осылайша жігіт алтын таққа отырып, қыз батырмен бірге ел билеп, мұратына жетіп, ұзақ дәурен сүріпті.