Әкімшілік-қуқықтық қатынастар
Әкімшілік-құқықтық қатынастардың мәні
Әкімшілік-құқықтық қатынастар құқықтық қатынастардың бір түрі болып табылады. Оларға кез келген құқықтық қатынастарға тән негізгі белгілер ортақ:
- Құқықтық норманың біріншілігі: құқықтық қатынас тиісті құқықтық норманың қоғамдық қатынасқа реттеушілік ықпал етуі нәтижесінде пайда болып, сол қатынасқа заңдық нысан береді.
- Тараптардың мінез-құлқын құқықтық нормамен реттеу: қатысушылардың іс-қимылдары құқықпен айқындалады.
- Құқықтар мен міндеттердің сәйкестігі (корреспонденциясы): бір тараптың құқығы екінші тараптың міндетімен өзара байланысты болады.
Осылайша, әкімшілік-құқықтық қатынастар — әкімшілік құқық нормаларымен реттелетін басқарушылық қоғамдық қатынастар. Мұнда тараптар әкімшілік-құқықтық нормалармен белгіленген әрі кепілдендірілген өзара байланысты құқықтар мен міндеттердің иелері болып саналады.
Қатысушылар (тараптар) кімдер болуы мүмкін?
Әкімшілік-құқықтық қатынастарға түрлі субъектілер қатыса алады. Олардың қатарына мыналар жатады:
- Қазақстан Республикасының азаматтары
- Шетел азаматтары
- Азаматтығы жоқ адамдар
- Жергілікті өзін-өзі басқару органдары
- Атқарушы билік (мемлекеттік басқару) органдары
- Мемлекеттік кәсіпорындар мен мекемелер
- Мемлекеттік емес ұйымдар, коммерциялық құрылымдар
- Қоғамдық бірлестіктер, еңбек ұжымдары
Пайда болу ерекшелігі: келісім әрдайым міндетті емес
Әкімшілік-құқықтық қатынастар тараптардың кез келгенінің — басқару органының, азаматтың немесе өзге субъектінің — бастамасы бойынша пайда болуы мүмкін. Алайда екінші тараптың келісімі немесе қалауы барлық жағдайда міндетті шарт болып саналмайды.
Маңызды айырмашылық: әкімшілік-құқықтық қатынас екінші тараптың еркіне қарамастан немесе келісімінсіз де туындауы ықтимал. Бұл белгі оны азаматтық-құқықтық қатынастардан ерекшелейді.
Дауларды шешу тәртібі және жауапкершілік
Әкімшілік-құқықтық даулар
Тараптар арасындағы әкімшілік-құқықтық даулар, әдетте, әкімшілік тәртіппен шешіледі. Бұл — өкілетті басқару органы немесе лауазымды адамның заңдық-биліктік өкілеттіктері негізінде тікелей және біржақты өкім ету жолымен ықпал жасауы.
Норма бұзылғандағы жауапкершілік
Әкімшілік-құқықтық нормалардың талаптары бұзылған жағдайда жауапкершілік, әдетте, бір тараптың екінші тараптың алдында емес, мемлекеттің алдында туындайды. Яғни жауаптылық мемлекеттің атынан уәкілетті органның (немесе лауазымды адамның) алдында пайда болады.
Әкімшілік-құқықтық қатынастардың түрлері
Әкімшілік-құқықтық қатынастарды әртүрлі белгілері бойынша топтастыруға болады. Соның ішінде тараптар арасындағы өзара қатынастың заңдық сипаты бойынша бөлу ерекше маңызды. Осы белгіге сәйкес тіке және көлбеу қатынастар ажыратылады.
Тіке әкімшілік-құқықтық қатынастар
Тіке қатынастар әкімшілік-құқықтық реттеуге және мемлекеттік басқару қызметіне тән бағыныстылық байланыстарды айқын көрсетеді. Бұл — «биліктік қатынастар» деп аталатынның классикалық көрінісі.
- Қатынастар, әдетте, біріне-бірі бағынысты тараптар арасында туындайды.
- Тараптардың теңдігі болмайды: бір тарапта заңдық-биліктік өкілеттіктер бар, екінші тарапта ондай өкілеттік жоқ немесе көлемі шектеулі.
- Мысал ретінде басқару органы мен азаматтың, не жоғары орган мен төменгі органның қатынасын көрсетуге болады.
Көлбеу әкімшілік-құқықтық қатынастар
Көлбеу қатынастар шеңберінде тараптардың нақты әрі заңды түрде тең құқықтылығы танылады. Сондықтан бір тараптың екінші тарап үшін міндетті болатын заңдық-биліктік өкімі болмайды.
Мұндай қатынастар мемлекеттік басқару саласында тіке қатынастарға қарағанда сирек кездеседі және кең таралмаған.