Ауыл ақсақалдарының пәтуа сөздеріне көнбепті

Қаба Абайділдаұлының өмірбаяны

Қаба Абайділдаұлы 1804 жылы қазіргі Алматы облысы Нарынқол ауданы Сарыбастау ауылы маңындағы Түзкөл–Қолтық өңірінде дүниеге келген. Сексенге қараған жасында, 1884 жылы қайтыс болған. Бейіті сол ауданның Лайлы деген жерінде.

Қазақ шежіресінде Қаба бидің тегі Бәйдібек биден тарайды: Бәйдібек би — Албан — Әлмерек би — Құрман — Қара батыр (Сөгетідегі мазарының басында «Қара батыр» деп жазылған; оны Сіргелілер иемденіп жүргені айтылады) — Малыбай би — Еренші — Абайділда — Қаба би.

Қаба би тек би ғана емес, қырғыз–қазақ және қытай–қазақ арасындағы жер, шекара дауларын шешуге араласқан қоғам қайраткері, әрі ақын-жырау болған. Мұқағали Мақатаев «Райымбек! Райымбек!» поэмасындағы Қабай жыраудың бейнесін жасауда Қаба бидің прототипін алғаны айтылады. Қарасаз бен Түзкөл іргелес жатқан өңірлер.

Қаба Абайділдаұлы туралы аңыздар

Ел ішінде Қаба бидің билігі, шешендігі, тапқырлығы туралы көп әңгіме сақталған. Солардың бірнешеуі төменде ықшамдалып берілді.

17 жасында танылған алғашқы төрелік

Қаба бидің атағы елге 17 жасынан бастап танылады. Аңыз бойынша, Найман елінің бір жігіті жазықты болып қашып келіп, Албан ауылындағы Медетбай байға жалданып паналайды. Ол сол елдің беделді кісісі Мұсаның үйінде күндікке жүрген жетім қызға ғашық болып, екеуі қашпақ болғанда қолға түседі. Екі жақ дауласып, билерге жүгінеді.

Бірі «екеуін ат құйрығына байлап өлтірейік» десе, екіншісі «елден аластатайық» дейді. Үшіншісі «жігітті жалдаған Медетбай айып төлесін» деп тұжырымдайды. Үш би үш тарапқа тартып, ортақ шешімге келе алмайды.

Сонда төрде отырған Малыбай би қасында ертіп жүрген 17 жасар шөбересі Қабаға сөз береді. Қаба бала дауды термелеп айтып, түйінін мынаған әкеледі: Медетбай төрт бие, ал Мұса он қой берсін — дау бітсін.

Осы биліктен кейін Албан елінің белгілі биі Құмай би Қаба баланың маңдайынан сүйіп: «Тілің қара тасты қақ жарған қанжардай өткір екен» деп бата беріп, ел ішінде оны «Қанжар тілді Қаба би» деп атағаны айтылады.

«Дүниеде не жау?» деген сұраққа берген жауабы

Аңыз бойынша, бір жиында Қаба биге өші бар шонжар бай оны сөзден сүріндіру үшін тосыннан: «Дүниеде не жау?» деп сұрақ қояды. Қаба би кідірместен термелеп жауап береді.

Терме үзіндісі

Шешендік үлгі

Ұйықтамаса қабақ — жау,

Ішпей жүрсең тамақ — жау,

Арық атқа қамшы — жау,

Жыртық үйге тамшы — жау...

(Аңызда терме ары қарай да жалғасады; түйіні — адамға әр нәрсе өз ретімен, өз орнымен болмай қалса «жауға» айналатыны.)

Ел айтуынша, Қаба би бұл терме арқылы әлгі байдың өз үйіндегі намысқа тиер шындығын дәл тауып, жұрт алдында ұялтып тастаған. Содан бай сөзден тыйылып, «аузына құм құйылғандай» болып қалады.

Қазақ–қырғыз арасындағы жайлау дауы

Қанжар тілді Қаба бидің даңқы көрші қырғыз еліне де жетеді. Аңызда қазақ пен қырғыз ауылдары Сырт жайлауына таласып, ер азаматтар қақтығысқа жақындайды. Ақсақалдардың бітім сөзі өтпеген соң, екі жақ Қаба биді алдыртады.

Қаба би Албан–Суаннан сөзге берік, айтысқа мығым қырық кісіні ертіп барып, қырғыздың Жантай биімен сөз сайысына түседі. Жантай би «келісім болмаса, найзаның ұшымен шешіледі» деген ыңғай танытқанда, Қаба би дауды жауластыруға емес, елдестіруге шақырады.

Ол жердің біреудің меншігі емес екенін, жұртқа ортақ ырыс екенін айтып, «токымдай жерге таласқанша, тең бөліп жайлаған жөн» деген әділ тоқтам ұсынады. Екі жақ та осы сөзге тоқтап, Сырт жайлауын бірлесіп жайлауға келіседі.

Сол сапардан қайтқанда Қаба би сырқаттанып, ел іші абыржиды. Аңызда Мәнеке болыс Кеген асуында қарсы алып, Қаба бидің елге қадірін ерекше сөзбен білдіреді: «Қаба би өлсе, бүкіл ел жетім қалады» деп, өз жанын тілек етеді. Ел ішінде «көп ұзамай Мәнеке болыс қайтыс болып, Қаба би айығып кеткен» деген де сөз айтылады.

Тезек төре тұсындағы дау: пана сұраған елді қайтармау

Тағы бір аңызда Қаба би Ұлы жүз Үйсін ішінде Тезек төре өзін сұлтан, хан санаған тұста Албан, Суан және қырғыз арасындағы күрделі дауларды шешетін төбе би ретінде көрінеді. Сол кезеңде қырғыздың Бұғы мен Сарыбағыш рулары қақтығысып, Бұғы руы жеңіліп, қазақтан пана сұрап келеді.

Сарыбағыштар да Тезек төреге жүгініп, Бұғыларды қайтаруды талап етеді, үстіне сыйға қырық сәйгүлік жетелей келеді. Тезек төре сыйға қызығып, Бұғыларды қайтаруға бейім болғанымен, хан да болса, билер кеңесінсіз біржақты шешімге бара алмайды. Оның үстіне Қаба бидің беделі ел ішінде өте жоғары еді.

Сонда Қаба би Тезек төреге «төрем» деп жалтақтамай, тура сөйлейді: «Күйкентайдан қашқан торғайға бұта пана болады. Біз пана сұрап келгенге бұта құрлы пана бола алмайтын ел емеспіз. Бұғыны қанды кекке бермейміз: қырғыз бен қазақ — бір туған» деп, қашып келген жұртты қорғату шешімін айтады.

Аңыздың жалғасында Қаба би паналаған қырғыз ағайындарды Кетпен тауының етегіне қоныстандырып, бұл қоныс кейін «Қырғызсай» аталғаны айтылады.

Көріпкелдігі туралы аңыз: Жанкүшік пен соқа

Ел ішінде Қаба биді көріпкел, әулие кісі еді деп те айтады. Соның бірінде Қаба би қартайған шағында балаларына енші бөліп, өзіне біткен малын (қой-ешкі, сиыр, жылқы) үш ұлына үлестіріп, бөлек шығарады. Кіші тоқалынан туған 15 жастағы Жанкүшік бұл еншіге разы болмай, іштей наразы болады.

Мұны байқаған Қаба би: «Көктемде кел, Жанкүшік, саған бөлек берерім бар» дейді. Жанкүшік көктемге дейін тағы мал береді деп дәметеді. Бірақ Қаба би оған соқа ұсынып: «Мынаны ал. Түптің түбінде жұрт сенің қолыңа қарайды. Диқаншылық жаса» деп ақыл айтады.

Жанкүшік ашумен соқаны сындырып тастайды. Сонда Қаба би ренжімей: «Малың қырылып, маңдайың тасқа тиер. Сонда алыстан соқа сатып аларсың. Түптің түбінде несібең диқаншылықта» дейді.

Аңыз бойынша, кейін Жанкүшік Қытай асып, малы жерсінбей қырылады. Қайта оралып, ағайын-туыспен соқа алдырып, диқаншылыққа бет бұрады. Жұт жылы елдің азыққа тарыққан шағында жұрттың Жанкүшіктің қолына қарағаны — Қаба бидің болжауы ретінде айтылады.

Пайдаланған дерек

Қаба би туралы бұл деректердің бірқатары Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында, 813-папкада сақталғаны көрсетіледі.

Ескерту

Мәтіндегі тұлға есімдері мен жер-су атаулары аңыз-әңгімелерде әртүрлі нұсқада кездесуі мүмкін; бұл нұсқада баяндау тілі түзетіліп, мағынасы сақтала отырып ықшамдалды.