Азуы алты қарыс арғынның Қошқарұлы Жәнібек, Алшынның бір алжыған шалын келемеж қылып кетейін деп едім десеңші
Жәнібек батырдың ақыл іздеген сапары
Жәнібек батыр бала күнінде ақыл-білім үйрену үшін Қаракерей Соқырабыз деген қарияны іздеп келеді. Сәлем беріп кірсе, қарттық меңдеген, екі жағын жібекпен таңып отырған кісі екен.
Алғашқы сұрақ: «Қай ұлсың?»
Қария Жәнібекті көріп: «Сен қай ұлсың?» — дейді. Жәнібек: «Қошқар ұлымын» — деп жауап береді.
Қария: «Қошқардың адам есті бір ұлы бар деп еді, сол боларсың ба?» — дейді. Жәнібек: «Болармыз» — дейді.
Қария тағы сұрайды: «Балам, не жұмысың бар, бұл жақта неғып жүрсің?» Жәнібек: «Осы жақта бір қарт атамыз бар дегенге, қолын алып, бір-екі ауыз ақыл-білім алайын деп келдім» — дейді.
Қарияның өсиеті: әділдік, жолдастық, өмір қамы
Сонда қария Жәнібектің ниетін танып, бірінен бірі өтетін өсиет айтады: ел бастау, би болу, қол бастау — бәрінің салмағы бөлек. Әділдікке берік болуды, жолдасты таңдауды, тірліктің қамын ертерек ойлауды ескертеді.
Әділдік туралы: Алдыңа келсе, әділдігіңді аямай сөйле — аймағың кетпес алдыңнан.
Жолдас таңдауы: Жолдастың мыңын алма, бірін ал; мың кісіге бір кісі олжа сала тұғын. Олжаңды аямасаң — жолдасың жаныңнан кетпес.
Өмірдің өз уақыты: «Жүз жиырма алтыға келіп отырмын», — дейді де, жас күніңде қалың беріп, үй болуды кешіктірмеуді ескертеді: жігіттің хан болатын, қыздың ханым болатын шағы — сол кез.
Қам мен құрал: «Қару жисаң, мылтық жи: жаяу жүрсең — таяғың, қарның ашса — тамағың».
Келесі кездесу: Тайған би
Бұдан кейін Жәнібек Кіші жүзде тоқсанға келіп отырған Тайған биге барады. Бидің елі той-думанның үстінде екен. Жәнібек сәлем беріп, ат үстінен көріседі. Бірақ би мұны жақтырмай, қабағын түйіп сұрайды: «Жаным, қай ұлсың?»
Жәнібек: «Қошқар ұлымын» — дейді. Би: «Ұлым, неғып жүрсің?» — дейді. Жәнібек: «Осы жақта бір қарт атамыз бар дегенге, жолығып, қолын алып, бір-екі ауыз ақыл сұрайын деп едім» — деп жауап береді.
Сонда би кекесінмен: «Азуы алты қарыс арғынның Қошқарұлы Жәнібегі, Алшынның бір алжыған шалын келемеж қылып кетейін деп келдің бе?» — дейді.
Жәнібек мұны ауыр қабылдап: «Сөз сұраймын деп келсем, көңілімді қайтарды ғой» — деп, атының басын бұрып, кері жүріп кетеді.
Соңғы сөз: көңілді қайтармау, сағыңды сындырмау
Жәнібек ұзай бергенде, Тайған би соңынан дауыстап шақырады. Жәнібек артына қарағанда, би өз қатесін мойындап, бір ауыз нақылын айтады.
Тайған бидің түйіні: «Атыңның басын бұрма, солай тұр. Жүзімнің кішілігінен бір ауыз сөзбен көңіліңді қайтардым. Өгізді өрге салма — қанатың талар; жаманға жүзіңді салма — сағың сынар».
Осы әңгіме — бір ғана сапардың баяны емес, сөздің салмағын, ізеттің қадірін, әділдік пен жолдастықтың бағасын танытатын тағылым.