Балалардың папасы мен мамасы, Надя апайлары үйде жоқ
Үйдегі түн: лото үстіндегі бала мінездері
Балалардың әкесі мен анасы, сондай-ақ Надя апай үйде жоқ. Олар ана бір жатаған қоңыр ат жегіп жүретін қарт офицердің үйіне бала шоқындыру тойына кеткен. Солардың келуін күтіп, Гриша, Аня, Алеша, Соня және аспазшы әйелдің ұлы Андрей — бәрі асханадағы тамақ ішетін үстелде лото ойнап отыр.
Дұрысын айтқанда, ұйықтайтын уақыт әлдеқашан жеткен. Бірақ аналарының шоқындырған баланың қандай болғанын, қонақасыда не бергенін білмей жатып, бұлардың ұйқысы келе қояр ма?
Үстел үстіндегі «тәртіп»
Аспалы шамның жарығы түскен үстелдің беті жыпырлаған көп таңбалы сандарға толы: айналада жаңғақ қабықтары, қағаз қиқымдары, шыны сынықтары шашылып жатыр. Әр ойыншының алдында екі-екіден карта және сандарды жабатын уыс-уыс шыны жарықшақтары.
Үстелдің орта тұсында бір тиындық бес бақыр салынған табақша ағараңдайды. Қасында шала желінген алманың қалдығы, қайшы және жаңғақ қабығын салуға арналған тағы бір табақша тұр.
Ақшаға ойын және қатаң ереже
Балалар ақшаға ойнап отыр. Тігілетін бәсе — бір тиын. Ойынның шарты да бар: кімде-кім қараулық жасаса, бірден ойыннан шығарылады.
Асханада ойыншылардан басқа ешкім жоқ: күтуші әйел Агафья Ивановна төменде — асүйде, аспазшыға киім пішуді үйретіп отыр. Ал балалардың ағасы, бесінші сынып оқушысы Вася қонақ үйде диванда жалығып жатыр.
Ойын қызыған сайын мінез ашылады
Гриша — есеп пен қызғаныш
Ең үлкен құмарлық Гришаның өңінен көрінеді. Бұл — шашын тап-тақыр қылып алған, екі беті топ-томпақ, еріндері қап-қалың, тығыршықтай тоғыз жасар бала. Дайындық класында оқитындықтан, өзін балалардың ішіндегі «үлкені» әрі «ақылдысы» санайды.
Ол тек ақша үшін ойнайды: табақшада бақырлар жатпаса, әлдеқашан ұйықтап қалар еді. Қоңыр көздері тынымсыз ойнақшып, өзгенің картасына тінте қарайды. Ұта алмай қалам ба деген қорқыныш, қызғаныш және пайдакүнем есептер оны бір сәт те тыныштандырмайды. Ұтса болды — жалма-жан ақшаға жармасып, қалтасына тығады.
Аня — намысқа берік бақылаушы
Гришаның үлкен қарындасы Аня — иегі сүйір, жалт-жұлт еткен көзінен ақыл ұшқыны көрінетін сегіз жасар қыз. Біреу-міреу ұтып кете ме деп қауіптеніп, біресе қызарып, біресе сұрланып, бәрін қалт жібермей қадағалайды.
Оған тиынның өзі аса қажет емес: ойынның сәтті-сәтсіздігі — намысқа тиетін мәселе.
Соня — ойынның өзі үшін
Екінші қарындасы Соня — алты жаста, бұйра бас, жүзінде дені сау баланың ажары бар. Ол лотоны тек қызық үшін ойнайды: кім ұтса да бәрібір, бәріне бірдей шаттанып, сақылдап күледі, алақанын шапалақтайды.
Алеша — шатақтың «жанкүйері»
Домаланған Алеша пысылдап, мұрнын қайта-қайта тартып, картаға тесірейіп қарайды. Оның ойында табыс та жоқ, намыс та жоқ: ешкім үстел басынан қуып жібермесе, ешкім төсекке апарып жатқызбаса — соған да шүкір.
Сыртынан момақан көрінгенімен, ішінде үйдей пәле бар: ол лотоға емес, ойын үстінде міндетті түрде болатын шатаққа бола отырған. Біреу біреуді ұрса, не балағаттаса — одан асқан рақат жоқ.
Сандарды толық танымағандықтан, оның картасындағы сандарды көбіне Аня жауып отырады.
Андрей — «арифметиканың философы»
Бесінші ойыншы — аспазшы әйелдің ұлы Андрей: үстінде шыт көйлегі, кеудесінде кішкентай жез кресі бар, бет-аузы қара-қожалақ, дімкәс бала. Ол орнынан қыбыр етпей түрегеп тұрып, сандарға қиялдана қарайды.
Өзінің ұтысына да, басқаның табысына да селқос. Оның бар зейіні ойынның арифметикасына, онша қиын емес «философиясына» ауған: бұл дүниеде соншама сан бар — олар бір-бірімен қалай шатаспай жүр?
Күлкілі аттар және дауыстап айтылған сандар
Соня мен Алешадан басқалары сандарды кезекпен дауыстап айтады. Бір сөзді қайта-қайта қайталау ойынның өз «тілін» туғызған: жетіні — «көсеу», он бірді — «қос таяқ», жетпіс жетіні — «Жетпістің Жетібайы», тоқсанды — «бабай» деп атайды.
Ойыннан үзінді
— Отыз екі! — деп дауыстайды Гриша, әкесінің бөркінен кішкентай сары домалақтарды бір-бірлеп шығарып жатып.
— Он жеті! Көсеу! Жиырма сегіз — ешкің семіз!
Аня Андрейдің жиырма сегізді аңғармай қалғанын көріп отыр. Әдетте айта салар еді, бірақ табақша түбіндегі жалғыз тиын бақырмен бірге өз бақыты байланып тұрғандай, тіс жармай, ішінен масаттанып отыр.
Тарақан, түнгі қоңырау және бір сәттік үрей
— Тарақан, тарақан! — деп Соня үстелдің үстімен жорғалап бара жатқан тарақанды көріп айқайлап жіберді.
— Тиме оған, — дейді Алеша гүрілдеп. — Мүмкін, жұмыртқалары бар шығар...
Соня тарақанға көзін тігіп, ойланып қалды: «Япыр-ай, жұмыртқалары қандай титімдей болады екен?»
Сәлден соң Аня елегізіп: — Біреу қоңырау соғып жатқан сияқты, — деді. Балалар қап-қараңғы терезеге аңырайып қарады. Түнек сыртында қалт-қалт еткен шам сәулесі ғана көрінеді.
— Құлағың елегізген ғой, — деді біреуі.
— Түнде тек молада ғана қоңырау қағылады... — деді Андрей.
— Ал онда неге қағады? — деп сұрады Аня.
— Қарақшылар шіркеуге түспесін деп: қоңыраудан қорқады, — деді Андрей.
— Қарақшылар шіркеуге неге түседі екен? — деді Соня.
— Белгілі емес пе: күзетшілерді өлтіреді де!
Бір сәт балалар тым-тырыс болып қалды. Бір-біріне қарап, дір-дір етіп отырды да, қайтадан ойынға кірісті.
Ұтыс, айыптау және төбелес
Бұл жолы Андрей ұтты.
— Ол қараулық жасады, — деп Алеша кенет гүж ете қалды.
— Өтірік айтасың, мен қараулық жасаған жоқпын! — деді Андрей, өңі сұп-сұр болып.
Андрей Алешаны бастан салып жіберді. Алеша ызаланып, орнынан атып тұрды да, үстелдің үстіне бір тізерлеп шығып алып, Андрейді жақтан тартып жіберді. Екеуі бір-бірін тағы бір-бірден төмпештеп алды да, ақыры екеуі де еңіреп қоя берді.
Мұндай сұмдыққа төзе алмайтын Соня да қосыла жылады. Асхананың іші азан-қазан болды.
Бірақ мұнымен ойын біткен жоқ: бес минут өтпей-ақ, балалар қайтадан сықылықтап күлісіп, шүйіркелесіп кетті. Жылағандары жүздеріндегі салтақ-салтақтан көрініп тұрса да, күлкіге бөгет жоқ сияқты. Алеша тіпті риза: шатақ шықты ғой!
Васяның «педагогикасы» және бір сомның дауы
Асханаға бесінші сынып оқушысы Вася кірді. Ұйқыдан бет-аузы ісініп кеткен, өзі мең-зең.
Ол Гришаның қалтасын сипап, ішіндегі бақырлардың сылдырағанын көріп, іштей шошынды: «Мынау масқара ғой... балаларға ақша тігуге бола ма? Құмар ойын ойнатуға бола ма? Тамаша педагогика!»
Дегенмен, балалардың ойынға берілгені сонша — Васяның да қосылып, бағын сынап көргісі келді.
— Тоқтаңдар, мен де ойнаймын. Бір тиын тігемін!
Қалтасын ақтарып: — Бір тиындық жоқ екен... міне, бір сомым бар. Бір сом тігемін, — деді.
— Жоқ, жоқ... бір тиын тік! — деп балалар жабылды.
Вася түсіндіруге тырысты: — Бір сом бір тиыннан қымбат емес пе? Кім ұтса, маған артығын қайырып береді.
— Жоқ, ол болмайды! Сен кет! — деді балалар.
Вася ұсақ ақша іздеп асүйге кетті, бірақ бір тиындық бақыр табылмады. Қайтып келіп, Гришадан майдалап беруін сұрады, тіпті «майдалағаның үшін ақы төлейін» деп те қысты. Гриша көзінің астымен күдіктене қарап, қалтасын басып: — Керегі жоқ, — деді.
Вася ашуланып, ойыншыларды «меңіреу», «мәлтекбас» деп сөкті. Сонда Соня: — Вася, сен үшін мен-ақ тігейін. Отыр! — деді.
Бір тиын жоғалып, бәрі үстел астына кетті
Бір кезде Гриша дегбірсізденіп: — Бір тиынымды түсіріп алдым! Тоқтаңдар! — деді.
Шамды төмен түсіріп, бәрі жапырласып, үстелдің астына кіріп кетті: еденді сипалап, қарайып жатқан түкірікті, жаңғақ қабықтарын ұстап, бастары соқтығысып, әлденені түртіп, бір тиындық бақырды таба алмай сандалды.
Ақыры Вася Гришаның қолындағы шамды жұлып алып, орнына қайта іліп қойды — іздеу тыйылды. Гриша ғана қараңғыда әлі қазбаланып жүрді. Сөйтіп барып, бір тиындық бақыр табылды.
Ойыннан кейінгі тыныштық: бәрін ұйқы жеңді
Ойыншылар үстелге қайта отырып, ойынды жалғастырмақ болғанда, Алеша: — Соня ұйықтап қалады! — деді.
Соня бұйра басын қолының үстіне қойып, тып-тыныш, алаңсыз тәтті ұйқыға шомып кетіпті. Тіпті, ол мұндай күйге кемінде бір сағат бұрын-ақ кіріп кеткендей.
— Жүр, мамамның төсегіне жат! — деді Аня оны жетелеп.
Соняны бәрі жапырлап ертіп кетті. Айналасы бес минуттың ішінде мамаларының төсегі қызық көрініске айналды: алдымен ұйықтаған Соня, қасында қорылдап Алеша жатыр. Олардың аяқ жағына басын тіреп Гриша мен Аня жайғасқан. Араларына аспазшы әйелдің ұлы Андрей де қыстырылыпты.
Қастарында шашылып жатқан қара бақырлар келесі ойынға дейін ешкімге керек емес.
Аударған: Ж. Ысмағұлов