Уәзір келіп
Самарқанның дүниеге келуі
Ерте заманда аңшылықпен күн көрген кемпір мен шал өмір сүріпті. Бірақ олар өмір бойы перзент көрмей, соған зар болыпты.
Күндердің күнінде кемпір жүкті болып, қыз табады. Араға бір жыл салып, қайтадан жүкті болып, бұл жолы ұл туады. Кемпір мен шал баласының атын Самарқан қояды.
Самарқан ер жеткен сайын ақылды болып өседі: түрлі өнер табады, оқу-білімге құмартып, мектепке барады. Оқуды да өте жақсы оқиды. Әке-шешесі оны жанындай жақсы көреді.
Түс жайлы сөз және алғашқы жанжал
Бір күні Самарқанның әкесі аңға кетеді. Сол күні Самарқан ұйықтап жатып түс көреді. Таңертең ерте тұрып, тамақ жасап жүрген анасын шақырып:
— Апа, мен бір түс көрдім.
Анасы:
— Айта ғой, қарағым, жорып берейін, — дейді.
Самарқан анасының жүзіне тесіле қарап, жақтырмаған үнмен:
— Онда түсімді саған айтпаймын, — деп киіне бастайды.
Бұрын баласынан мұндай сөз естімеген анасы ашуға мініп, оны ұрып жібереді. Қатаң сөздің өзін естімей өскен Самарқан анасының соққысын ауыр қабылдап, қатты кек сақтайды. Тамақ ішпестен қағаз-қаламын алып, мектепке кетеді.
Әкесі, молда және уәзір
Дәл сол күні әкесі аңнан қайтады. Баласының жылап келе жатқанын көріп, аттан қарғып түсіп құшақтайды:
— Қарағым, не болды? Кім тиді саған?
Самарқан бәрін айтып береді. Әкесі:
— Онда маған айтшы, түсіңді мен жорып берейін, — дейді.
Бала тағы да:
— Саған да айтпаймын, — деп адырая қарайды.
Әкесі мұны еркелік емес, әдетке айналар қылық деп түсініп, қамшымен бір тартып, қуып жібереді. Самарқан одан сайын өксіп, мектепке әрең жетеді.
Сабақ үстінде оның көңілсіз отырғанын молда байқайды. Себебін сұрайды. Самарқан болған жайды айтып береді. Молда да:
— Онда маған айт, мен жорып берейін, — дейді.
Самарқан:
— Саған да айтпаймын, — дейді.
Молда мұны мазақ санаған соң, құйрығына жиырма бес дүре шыбық беріп, далаға қуып жібереді.
Көшеде зар еңіреп келе жатқан баланың алдынан патшаның уәзірі шығады. Неліктен жылап жүргенін сұрайды. Самарқан бәрін айтып береді. Уәзір де түсін сұрап, жоримын дейді. Бірақ бала оған да айтпайды. Ашуланған уәзір баланы ұрып-соғып, зынданға тастатады.
Зындандағы жеті жыл және патша қызы
Бір күні патшаның жалғыз қызы ойнап жүріп, зындан төбесіндегі кеседей тесіктен қарап тұрған баламен көз түйістіреді. Жүгіріп келіп:
— Сен мұнда не істеп отырсың?
Самарқан:
— Мені патшаның уәзірі осында жауып қойды. Ал өзің кімсің?
Қыз:
— Мен осы патшаның жалғыз қызымын, — дейді.
Сол күннен бастап екеуі бір-біріне ғашық болады. Самарқан зынданда жеті жыл жатады. Қыз күн сайын келіп, үш мәрте тамақ әкеліп тұрады. Бұл бала жайлы ешкім ештеңе білмейді. Ал оны зынданға жаптырған уәзір басқа бір патшалыққа ауысып кетеді.
Үш сынақ: таяқ, сиыр және «айғыр дауы»
1) Басы мен түбі бірдей таяқ
Бір күні қыз келмей қалады. Ертеңіне әрең жетіп келеді. Самарқан сұрағанда, қыз әкесінің басына ауыр іс түскенін айтады: баяғы уәзір хабар салып, бас-аяғы бірдей таяқ жіберіпті.
Шарт: «Таяқтың басы қай жақ, түбі қай жақ — соны тапсын. Таппаса, елін шабамын».
Самарқан:
— Таяқты тау басынан домалатсын. Таудың етегіне қарай түскен жағын “түбі” деп белгілесін, — дейді.
Қыз әкесіне жеткізеді. Патша солай істейді, қарсы патша «дұрыс тапты» деп мойындайды.
2) Екі сары ала сиыр
Тағы бір күні қыз кешігіп келеді. Бұл жолы қарсы патша екі сары ала сиыр жіберіпті: бойы да, түрі де бірдей.
Шарт: «Қайсысы анасы, қайсысы баласы — соны тапсын. Таппаса, елін шабамын».
Самарқан мұртынан күліп:
— Екеуін шөлдетіп алсын да, суға айдасын. Алдымен тұмсығын суға тигізгені — анасы, — дейді.
Патша солай істейді. Қарсы жақ мұны да дұрыс деп табады.
3) Айғыр кісінегенде жүз бие құлын тастады
Уақыт өте қыз тағы келмей қалады. Ертеңіне көз жасын тыя алмай:
— Баяғы патша «еліңді шабамын» деп жариялапты, — дейді.
Себебі мынау екен: патшаның бір айғыры кісінегенде, қарсы патшаның жүз биесі құлын тастапты-мыс.
Самарқан ойланып:
— Бұл жолы мен шықпасам, айла табылмайды, — дейді.
Самарқанның бостандыққа шығуы
Қыз әкесіне барып, шындықты айтады: бұрынғы екі жұмбақты да өзі емес, зынданда жатқан жігіт шешкенін жеткізеді. Патша уәзірлерінен сұраса, ешқайсысы ол жігіттің қайдан түскенін білмейді.
Патша дереу бұйрық беріп, Самарқанды алдыртады. Аты-жөнін сұрап, зынданға түскеніне жеті жылдан асқанын біледі де:
— Егер осы пәледен құтқарсаң, тағыма отырғызамын, қызымды аласың, — деп уәде етеді.
Самарқан келісіп, өз шарты мен жоспарын айтады:
- Жүз жігіт (әрқайсысын жеке атқа мінгізіп беру).
- Бір серкеш.
- Бір атан түйе.
Патша бәрін береді. Самарқан жүз жігітімен аттанып шығып кетеді.
Қарсы елдегі айла: ит дауы арқылы дәлел
Самарқан қарсы елдің жеріне жетіп, үй тігіп орналасады да, жігіттеріне:
— Талдан бір-бір солқылдаған шыбық кесіп әкеліңдер, — деп бұйырады.
Шыбық келгесін:
— Енді қалаға кіріңдер. Көздеріңе көрінген итті ұрыңдар. Бірақ адамға да, малға да тимеңдер, — дейді.
Жігіттер қаладағы иттің бәрін қыра бастайды. Бұл хабар патшаға жетеді. Патша «іштеріндегі ақсақалын әкеліңдер» деп бұйырады.
Уәзір келгенде Самарқан «ақсақалымыз осы» деп серкешті өңгертіп жібереді. Патша ашуланып, «үлкенін әкеліңдер» дейді. Самарқан бұл жолы атан түйені береді. Ақыры патша «қолбасшысын әкел» дегенде, Самарқан өзі барады.
Патша:
— Егер жорыққа шықпасаң, менің қаламның иті саған не істеді?
Самарқан қарсы сұрақпен тұйыққа тірейді:
— Сен жорыққа шықпасаң, сенің итің не істемеді? Бір итіңнің ұлығанына менің патшамның жүз қойы қырылды десем, сен сенер ме едің?
Патша оны «ақымақ» деп тілдейді. Сонда Самарқан:
— Ақымақ сенсің. Неше мың шақырым жердегі қойдың қырылуы иттің ұлығанынан болмайтыны сияқты, неше мың шақырым жердегі сенің жүз биеңнің құлын тастауы менің патшамның айғыры кісінегеннен болуы мүмкін емес.
Патша сөзден ұтылғанын мойындап, соғысты тоқтатуға келіседі.
Екі патшалықтың бірігуі
Осыдан кейін қарсы патша тағын Самарқанға беріп, қызын әйелдікке қосады. Өз елінің патшасы да уәдесінде тұрып, қызы мен тағын ұсынады.
Сөйтіп, Самарқан екі патшалықтың басын қосып, өзі патша болады. Кейін ата-анасын, әпкесін тауып алып, бақытты ғұмыр кешіпті.