Тартылған көлдің жағасында, Тарыққан елдің арасында
Сұмырай ханның ашкөздігі
Ертеде бір хан болыпты. Оның аты — Сұмырай екен. Ол: «Елде жоқ зат өзімде болса екен; менде бар нәрсе ешкімде болмаса екен», — деп ойлапты. Сол ойын жүзеге асыру үшін, кімнің жақсы аты, асыл жиһазы, қымбат мүлкі болса — бәрін тартып алып, қазынасына жинай беріпті. Бірақ сонда да көзі тоймай, көңілі тыншымай қойыпты.
Бір күні ол жалғыз отырып, ішінен былай толғаныпты: «Халықтың малы мен мүлкі неге таусылмайды? Құлақ естіген жердегі жүйрік ат, асыл кілем, қыран бүркіт, тазы, бағалы жиһаздың бәрін жинадым. Енді мұның бәрі тек менде ғана бар шығар деп талай ойладым. Бірақ жақсы ат та, асыл зат та таусылар емес».
Ханның күйініші
«Мен құралайды құрықпен ұстайтын бәйге атын алып қойсам, оның орнына тағы бір қарапайым адам одан да тұлпар өсіріп мінеді. Қысқа күнде қырық үйрек ілетін сұңқарды тартып алсам, біреу жүз үйрек ілетін қаршыға баулиды. Алтынын алып қойсам — гауһары шығады. Қысқасы, мен әлі де кедеймін: менде бардың бәрі халықта да бар».
Осы ойға келген сәтте ханның ызасы соншалық — өкіріп-бақырып, шашын жұла-жұла, алдындағы алтын тұғырға маңдайы қалай сарт етіп тигенін де аңғармапты. Қазынасының кемімей, қайта молая түсуі оған әлдебір белгісіз күштің әдейі қорлығы сияқты көрініпті.
Қырық уәзір және халықтың күдігі
Хан ұзаққа созылған күйзелістен кейін сарайында оңаша жатып алыпты. Сарай маңына, ханның алдына ешкім жақындай алмады. Қырық уәзір: «Хан ойланып жатыр, сарай маңына жан жоламасын», — деп жар салды.
Үміттенгендер
Кейбіреулер: «Қорқар құдайынан, қайтар райынан, зорлық-зомбылығын қояр, бір жақсылық болар», — деп үміттеніпті.
Қауіптенген жұрт
Халықтың көбі керісінше: «Ханнан лақ дәметкенше, қасқырдан құлақ дәмет. Ел жыламай хан күлмес, хан құламай ел күлмес. Құста сүт жоқ, жылқыда өт жоқ, ханда қайғы жоқ», — десіп, «тағы қандай қанішерлік болады?» деп күңіреніпті.
Отыз күн ойланған, қырық күн толғанған хан ақыры бір шешімге келіпті.
Су — ханның меншігі
Жарлық
Халықты жинап, жарлық жарияланыпты. Бас уәзір: «Көкте — Құдай бұйрығы, жерде — хан бұйрығы», — деп бастап: «Жер бетіндегі барлық теңіздер, көлдер, өзендер, құдықтар мен бұлақтар — ұлы дәрежелі ризық иесі Сұмырай ханның меншігі. Кімде-кім ханның рұқсатынсыз бір тамшы су алса — басы шабылады. Хан жарлығы — екі емес», — деп оқыпты.
Сөйтіп, сусыздықтан адам да, мал да, үй құстары да қырыла бастапты. Өліп бара жатқан сәбиіне бір тостаған су беріп, оны аман алып қалмақ болған талай ана сәбиімен бірге дарға тартылыпты. Қарағаш қан сасып, дар түбінде үйілген денелерден ондаған маядай үйінді пайда болыпты.
Жердің күйреуі
Көзі ашылмаған бұлақ, түбі тазартылмаған құдық, лайы шайқалмаған көл, арналары бітелген дария — бәрі де қурапты. Жан-жануар қырғынға ұшырап, жер беті тозаңға толып, өсімдіктің тамыры күйіпті.
«Сұмырай келсе, су құриды» деген сөз осы қасіреттің ызасынан туған екен.
Райханның келуі
Тартылған көлдің жағасында, тарыққан елдің арасында ай мен күндей сұлу, баршаға бірдей адамгершілігі бар, он бес жасар Райхан деген қыз өмір сүріпті. Ол: «Сұмырай ханға барамын. Бар өнерімді саламын. Керек болса, өлімге құрбан болып, елге демеу болайын», — деп шешіпті.
Райхан хан ордасына құр қол келмепті: жібек жіппен кестелеп, асыл таспен түймелеп, атласпен әдіптеп, құндызбен жұрындап тіккен тамаша қамқа тон әкеліп, ханның иығына жауыпты. Дүниеқұмар, озбыр хан сұлу қызды да, қымбат тонды да көргенде есінен тана қуаныпты.
Үш сұрақтың шарты
Хан: «Бұл өнерің үшін қандай тілегің болса да аларсың. Бірақ алдымен менің үш сұрағыма жауап бересің», — депті. Райхан: «Алдияр тақсыр, сұрақ-жауап — сын. Сын бар жерде шын бар. Екеуміздің де сынымыз бен шынымызды тыңдап отыратын бір қария отырсын», — дейді.
Хан бұған келісіп, ел ішінде жасы екі жүз елуге келген бір қарияны алдыртыпты.
Сұрақтар мен уытты жауаптар
1) Қара мысық
Хан: «Әкем айтушы еді: адамның алдынан қара мысық жол кесіп өтсе — жаман ырым. Кеше дардан қайтып келе жатқанымда бір қара мысық жолымды кесті. Бұл қандай ырым?» — дейді.
Райхан: «Тақсыр, мысықтың алдынан өтуі де, артынан өтуі де адамға ырым емес. Бірақ қаптесер мен тараққұйрыққа жаман ырым болуы мүмкін», — деп жауап беріпті.
2) Қандай түсті киім жарасады?
Хан: «Өзің тігінші екенсің. Менің денемнің ауыр, етімнің семіз екенін көріп отырсың. Маған қандай түсті киім жарасады?» — депті.
Райхан: «Қоянға — ақ, түлкіге — қызыл, құндызға — күрең жарасады. Семізде шошқа семіз: қарасы да, ағы да, аласы да өзіне жарасып тұрады. Байға тай мінсе де жарасады дегендей, тақсыр, сізге қандай түсті киім кисеңіз де хандығыңызға жарасып тұрады», — депті.
3) Бос шелек
Хан: «Әкемнің тағы бір сөзі есіме түсті: ер адамның алдынан бос шелек ұстаған әйел өтсе — жаман ырым деуші еді. Соңғы кезде қайда барсам да алдымнан бос шелек ұстаған әйелдер шығады. Бұл қандай ырым?» — деп сұрапты.
Райхан: «Менің әкем: “Надан адам — ырымшыл болар, жаман жылқы — арыншыл болар”, деуші еді. Бірақ қазіргі жағдайда сіздің әкеңіз білгір адам екен, тақсыр. Ол шелектерді кептірген — өзіңіз», — деп тіке айтыпты.
Дәл осы тұста, үнсіз тыңдап отырған қария күліп жіберіпті. Хан ашуға булығып: «Сен, қақбас, неге күлесің? Сөзім мазақ па, өзім мазақ па?» — деп ақырыпты.
Қарияның сөзі
«Сен хан болсаң — мен қариямын. Сен зындан болсаң — мен дариямын. Жүйелі сөз жүйесін табады, жүйесіз сөз иесін табады», — деген ата-бабамыз. «Өзің қойған сұрақ та, қыздың қайтарған жауабы да қайырымсыз ханның тез құритынының нышаны. Мен соған қуанып күлдім. Бұл да жақсы ырым. Көп ұзамай көзің жоғалып, халқым күлкіге бөленеді», — депті.
Қайғының шегі және халықтың кегі
Хан одан сайын долданып, қарияның басын алдырыпты. Райханның да оң қолын білегінен шауып тастапты.
Қарияның өнер іздеп дүниені кезген жүз қызы бар екен, олардан тараған немере-шөбере, жиендері де көп болыпты. Қайғылы хабарды естіген ұрпақтары хан сарайына келсе, қан-жоса қырғынның ізін көріпті.
Тазарған бұлақ, тірілген үміт
Олар ханды өлтіріп, сарайын өртепті. Кейін бітеліп қалған бұлақтардың көзін ашып, құлап қалған құдықтарды жөндеп, батпақ басқан өзен-көлдердің арнасын тазартыпты. Жер де, ел де, мал мен аң да жауыздықтан құтылып, суға тойып, қайта құлпырыпты.
Бес жапырақты гүл және «су өрнегі»
Сонда Жер-ана халық үшін шабылған Райханның бес саусағын жер бетіне бес жапырақты гүл етіп өсіріпті. Жер-ана мұндай белгі қалдырғанда, ел-ана да бос қалмапты: су үшін болған қырғынды «ризық үшін қырғын» деп атап, халықтың ою-өрнек, әшекей өнерінде «су» деген өрнекті мәңгі қалдырыпты.
Қаптаған су мен қаулаған өсімдіктен неше түрлі дәру жасап, басы алынған қарияны тірілтіпті; Райханның шабылған қолын орнына салып жазыпты. Сөйтіп, халық мұратына жетіп, елдің еңсесі қайта көтеріліпті.