Қалмақ өзімнің балам деп жеңістік бермепті
Әуезов мәтініндегі Саурық есімі: қысқа ишара, үлкен сауал
Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің «Қилы заман» хикаяты көпке жақсы таныс. Шығарма арқауы — 1916 жылғы Қарқара көтерілісі, оның басында тұрған Ұзақ батыр мен Жәмеңке бастаған елдің отаршыл саясатқа қарсы күресі.
Әуезов оқиғаның қасиетті ошағы Қабан-Қарағайдан басталғанын атап, ант қабылданған жиынды суреттейді. Сол тұста Жәмеңке елдің ардақты аруақтарын атай отырып: «…Албанның Райымбек, Саурық бастатқан қадірлі ұлы аруақтарының бәрін атап тұрып…» деген мазмұнда батасын береді.
Неге бұл маңызды?
Райымбек батырдан кейін Саурықтың қатар аталуы — оның елге белгілі, тегін адам еместігін аңғартады. Бірақ көп оқырман үшін «Саурық кім?» деген сұрақ ашық күйінде қалады.
Көпшілік білетін Саурық және Ұзақтың әкесі туралы жұмбақ
Көпшілік арасында Шапырашты Саурық батыр туралы дерек көбірек айтылады. Ал бұл мәтінде сөз болатын Саурық — Ұзақ батырдың әкесі ретінде ел жадында қалған тұлға. Оның қандай ерлігімен ерекшеленгені, қалайша халық санасында орныққаны ұзақ уақыт көмескі тартып келді.
Сондықтан ел ішінде сақталған әңгімелерге, жырда қалған шежірелік іздерге және куәліктерге назар аудару қажет.
Көдек Байшығанұлы жырындағы дерек: Алпар — Саурық — Ұзақ
Әуезовтен кейін Саурық есімі Жетісудың дүлдүл ақыны Көдек Байшығанұлы жырларында да ұшырасады. Ақынның «Қайтейін, жалған дүние…» атты жинағында Ұзақтың арғы аталары мен әкесі Саурық туралы мағлұматтар кездеседі.
Әулет беделі
Ақын дерегінде Саурықтың әкесі Алпар дәулетті, қайырымды, ел ішінде беделді адам ретінде аталады. Атасы Түменбай би де қазақ пен қырғызға танымал болғаны айтылады.
Жауға қарсы ұрпақ сабақтастығы
Әлмеректен бастау алатын әулет жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен ұрпақ ретінде сипатталады. Саурық, Іліпбай, Сәске — қолынан найзасы түспеген батырлар делінеді.
Көдек ақынның баяндауынша, Алпардың Қолаң бәйбішеден туған ұлдарының бірі — Саурық; өзге әйелдерінен тараған ұрпақ та ағаларына еріп, ел мен жерді қорғауға жұмылған.
Қалмақпен шайқас және «қара қасқа» туралы ел аңызы
Ел аузындағы әңгімелерде Саурық — қалмаққа қарсы тұрған, олардың соңғы демін өшірген батыр ретінде айтылады. Деректердің көбі ауызша жеткенімен, бір желі жиі қайталанады: Саурық жас кезінде тұтқынға түсіп, азапты өмірден қашып құтылып, елге келіп қол жинап, жауға қайта бас көтертпейтіндей соққы берген.
Соғыс Текестен басталып, әрі қарай Жұлдыз, Таясу аймақтарына ұласқаны айтылады. Қалмақ жағынан Бүргә әмбі деген батыр басқарып, шайқас өте ауыр өткен дейді.
Аңыздың өзегі: «қара қасқа» жылқы
Құлжа өңірін мекендеген қалмақтардың арасында «қара қасқа ат мінген Саурықтың шапқаны» туралы әңгіме сақталған делінеді. Тіпті «сол батырдан қорыққандықтан қара қасқа жылқы ұстамайды» деген наным да айтылады.
Бұл әңгімені автор 1990 жылдары Қытайдағы Мұңғұл күре ауданына барған сапарында естігенін келтіреді.
Куәліктер: Саурық тұқымына деген үрейдің ізі
Мұқамәди қарияның әңгімесі
Қызылдардың қуғынынан Қытайға өткен кезде Мұңғұл күренің Қарасуында тұрғаны, Текес бойына қарағай тартқаны айтылады. Сонда жолыққан қалмақтардың егделеуінің бірі қазақша еркін сөйлеп: «Сенімен ойнауға болмайды екен. Сен Саурықтың тұқымы екенсің» деп кетіп қалғаны естелік ретінде беріледі.
Төкен қарияның растауы
1930 жылдардағы ауа көшу кезінде шекарада атыс болып, бес-алты жастағы баланың таймен адасып кеткені, қалмақтардың тауып алғаны және кейін қазақ саудагері «бұл Саурықтың тұқымы» деп қайтаруды талап еткені айтылады. Осы сөзден кейін қалмақ баланы әкеліп берген деген нұсқа келтіріледі.
Жұлдыздағы айла: отыз мергенді қия жолмен өткізу
Ел аузындағы бір ірі оқиға — Құлжаның арғы жағындағы Жұлдыз өңірінде болған шайқас. Қалмақтар тауға бекініп, бетпе-бет соғыста басымдық көрсеткенде, Саурық қара қасқа атқа мініп, таудың жалғыз аяқ қия жолымен отыз шақты мергенді өткізіп, жаудың ту сыртынан соққы бергені айтылады.
Сол ұрыста қалмақтар жеңіліп, Бүргә әмбі өлтіріліп, қолындағы гауһар жүзік пен олардың табынатын бұрханы олжаға түскені баяндалады.
Көдек ақынның «ат мінезі» туралы суреттеуі
«Ерге лайық ат туар,
Қасқа атты құдай парлапты.
Шылбырын түрген ноқтамен,
Артынан еріп қалмапты.
Қысылтаяң кезінде,
Ерттеп мініп самғапты…»
Екі ат туралы дерек
Айтушылардың сөзіне қарағанда, Саурық жорықта көбіне екі ат мінген: жирен қасқа — жаумен бетпе-бет найзаласқанда, қара қасқа — атой салған ұрыста және қашқан жауды қуғанда.
Отарлау саясатына қарсылық және Саурықтың қастандықпен қаза табуы
Қалмақпен шайқастан кейін өмірі біршама тынышталғанымен, уақыт өте Ресейдің қазақ жерін отарлау саясаты күшейіп, үстемдік ел ішінде айқынырақ сезіледі. Ел аңызында Саурық бұл саясатқа көнбей, орыс әскерімен де қақтығысқа барғаны айтылады.
Алайда «айлакер орыс жағы алдап ұстап, тұтқындайды» деген баяндау бар: сұраққа алып, қинағанмен, ел ішіндегі беделінен именіп, өлтіруге батпай қайта жіберген делінеді.
Ел арасындағы ең ауыр нұсқа
Кейін оның атының ер-тоқымындағы үзеңгіге қастандықпен у жағылған деген әңгіме айтылады. Сол удан Саурық қатты ауырып, ақыры көз жұмған деседі.
Күмбез, қара қасқа бас сүйегі және Түменбай қорымы
Аңыз-әңгімеде Саурықтың соңғы сәттері туралы да әсерлі деталь айтылады: батыр қатты ауырғанда қара қасқа аты кісінеп үйіне өзі келіпті. Саурық жануарға қимастық танытып, бауыздатпағаны, артынша көз жұмғаны баяндалады.
Саурық Қытайдағы Аттың тауы маңында қайтыс болды делінеді. Ел үшін сүйектің жат жерде қалуы ауыр саналып, Ұзақ келіссөз жүргізіп, әкесін Кеген маңындағы атасы Түменбайдың қасына жерлегені айтылады. Бас жағына күмбез тұрғызылып, ішіне қара қасқа аттың бас сүйегі ілініп, найзасы қойылған деген дерек бар.
1970-жылдарға дейін сақталған белгі
Кей деректе ат бас сүйегі 1970-жылдарға дейін күмбезде ілулі тұрғаны айтылады. Қай жылы жоғалғанын ешкім нақты білмейді.
Бейсенбек қарияның естелігі
1972 жылы Түменбай ауылындағы бейіт басына барғанында күмбез сыртынан үлкен жылқының қураған бас сүйегін көргенін, өлшеп қарағанда өте ірі болғанын айтады. Кейін «неге алып кетпедім» деп өкінгенін жеткізеді.
Қорымның бүгінгі сипаты
Бұл маңдағы қос күмбез алыстан көзге түседі, айналасы кейін үлкен қорымға айналған. Мұнда Түменбайдан бастап Алпар және туыс-туғандарының жатқаны айтылады. Жанында бұлақ ағып, ел ішінде «Түменбай бұлақ» аталады.
Жергілікті қария сөзі: Саурық күмбезі және аманат
Екі жыл бұрын осы ауылдың көнекөз қариясы, 83 жастағы Төлеген Батырақовпен жүздесіп, бірқатар дерек нақтыланғаны айтылады. Әкесі Жылқыбайдың өлер алдында: «Мен өлсем Түменбайдың қасына жерлеңдер… бір жағы әулие кісі» деп аманаттағаны келтіріледі.
Сол кездесуде Төлеген қария қос күмбездің оңтүстік-шығысындағы Саурық күмбезін көрсеткені, оның тақта тастан қаланып, жартылай құлағаны баяндалады. Қария Түменбай мен Саурық батырдың рухына құран бағыштаған.
Неге Саурық батыр кең танылмады?
Саурық батыр туралы деректердің ел ішінде сақталғанына қарамастан, оның тұлғасы ұзақ уақыт жүйелі зерттелмей келді. Мәтінде мұның басты себептері ретінде кеңестік дәуірде оның «байдың тұқымы» ретінде қаралануы және отарлау саясатына қарсы шыққаны айтылады. Соның салдарынан оның есімі кең көлемде насихатталмай, көмескі тартқан.
Қытайдағы Іле қазақтарының еңбегі
Қытайдағы Іле қазақтары Саурық туралы бізден бұрын дерек жинап, жария етуге жақын болғаны айтылады. Оны елге танытқан қандасымыз, жазушы Әскер Тойғанбекұлы ретінде аталады.
Жазылған кітап, орындалмаған уәде
Жазушы Әскер Тойғанбекұлы өткен тарих қатпарына үңіліп, «Арманда кеткен арыстар» атты кітап жазғаны, онда Саурық батырдың ерлігі мен айналасындағы батырлардың елді қорғауы, отарлау саясатына қарсы күресі көркем тілмен жеткізілгені айтылады. Кітап 2000 жылы жарық көргеннен кейін облыстық радиода Саурық ерлігі кеңірек насихатталған.
Автордың кейін елге оралып, кітапты қайта бастыруға талпынып жүргені, бірақ қаржы тапшылығы қолбайлау болғаны айтылады. Құзырлы орындар «шығарамыз» дегенімен, әлі күнге дейін созылып келуі ойлантарлық мәселе ретінде беріледі.
Түйін
Ел аузындағы тарихтың өзегінде шындық жатады: ердің ерлігі мен жақсылығы ұмытылмайды. Саурық батыр туралы деректердің жүйеленуі — Әуезов ишара еткен тұлғаны кейінгі ұрпаққа толық танытудың бір жолы.
Санат: KZ портал, қазақша рефераттар жинағы (мәтін редакцияланып, тілдік тұрғыдан өңделді).