Оғыздар мемлекетінің саяси рөлі

Қалыптасуы және этникалық-тайпалық құрамы

Оғыздардың ата-бабаларының бастапқы қоныстары Ыстықкөл маңы болғаны айтылады. Батыс Түрік және Түргеш қағанаттары құлағаннан кейін, сондай-ақ қарлұқтардың қысымынан соң оғыздар ІХ ғасырда Сырдария бойына келіп орнықты. Алайда бұл өңірде кангар-печенег бірлестігімен ұзаққа созылған қақтығыстарға түсуге мәжбүр болды.

Кангар-печенегтермен күрес барысында оғыздар аймақта бұрыннан өмір сүрген халықтармен одақ құрып, құрамын кеңейтті. Одаққа Оңтүстік және Батыс Қазақстанның байырғы тұрғындары, Сырдария аңғары, Арал маңы, Каспийдің солтүстігі маңындағы дала тайпалары, сондай-ақ Жетісу мен Сібірдің жартылай көшпелі және көшпелі рулары мен тайпалары кірді. Бұл тайпалар көбіне далалы аймақтарда, өзен-көл маңында көшіп-қонып өмір сүрді.

Махмұд Қашғари Оғыз елінің 22, кейбір деректерде 24 тайпаға бөлінгенін, әр тайпаның өз таңбасы мен туы болғанын көрсетеді. ІХ ғасырдың соңы мен Х ғасырдың басында оғыз тайпалары Сырдарияның орта ағысынан Еділдің төменгі бойына дейінгі ұлан-ғайыр аумақта мекендеді.

Қоныстану аумағы және шекаралары

Оғыздардың қоныс өрістері Ырғыз, Орал, Ембі, Ойыл өзендерінің бойларын қамтып, Сырдариядағы Қаратау баурайларынан Исфиджаб шегіне дейін жетті. Олар Сырдарияның орта және төменгі ағысы, Арал өңірі мен шығыс Каспий аймағында шоғырлана қоныстанды.

Оғыз жер иеліктері отырықшы Хорезм, Мауереннахр және Хорасанмен шектесіп жатты. Х ғасырда Хазарияға дейін созылатын кең дала, Солтүстік Каспийдің қуаң жазығы, оңтүстік-шығыс Қарақұм және Арал маңының Қызылқұмы тарихи әдебиетте «Оғыз сахарасы» деп аталған.

Саяси құрылым және басқару жүйесі

Х ғасырда Оғыз мемлекетінің астанасы — Янгикент (Жаңа Гузия) болды. Қала Қимақ даласы арқылы Сарысу, Есіл және Нұра бойларына өтетін сауда жолының үстінде орналасып, Сығанақ пен Оңтүстік Оралға баратын керуен бағыттарымен байланысқан.

Оғыз мемлекеті ертедегі феодалдық сипатта болды. Әскери-демократиялық құрылыс дәстүрлерінің жалғасы ретінде кеңес институттары сақталып, жабғы билігін ірі әскери-тайпалық ақсүйектер кеңесі белгілі дәрежеде шектеп отырды.

Сыртқы саясат және тарихи оқиғалар

965 жылы Оғыз жабғысы Киев князі Святославпен одақтасып, хазарларды талқандады. Киев Русі үшін бұл — бәсекелес күштің әлсіреуі болса, оғыз ақсүйектері Дон мен Қара теңіз жағалауындағы қолайлы жайылымдарға ықпалын күшейтті. Хазар қағанатының күйреуі Оғыз мемлекетінің саяси қуатының артуына әсер етті.

985 жылы оғыздар орыс князьдарымен бірлесіп, Еділ Бұлғариясына соққы берді. Сонымен қатар оғыздар Еділ бойы мен Маңғыстау арқылы (оғыз деректерінде Манқышлақ) Еуропа мен Азияны жалғайтын маңызды сауда және әскери-стратегиялық жолдарды бақылауға ұмтылды, бірақ бұл мақсат толық жүзеге аспады.

Ескерту: оғыздардың қарлұқтармен, тоғыз оғыздармен және қимақтармен соғыстары жөніндегі мәліметтер бұл мәтін аясында толық сақталмағаны көрсетіледі.

Әлеуметтік-экономикалық өзгерістер

ІХ–Х ғасырларда ескі рулық-тайпалық институттар жедел ыдыраған кезеңде патриархаттық-феодалдық қатынастар күшейді. Х ғасырдың соңы мен ХІ ғасырдың басында алым-салықты жүйелі жинау қалыптасты; бұл тұрақты басқару аппаратының орныққанын аңғартады.

Жабғының салық жинаушылары мың адамға дейін жететін арнайы отрядтар түрінде ұйымдастырылды. Қоғамда феодалдық жекеменшік дамып, ақсүйек-байлар тобы айқындалды. Малға жеке меншік әлеуметтік теңсіздіктің негізіне айналды: бай ақсүйектермен қатар қауымның қатардағы мүшелері — кедейлер мен құлдар бұқарасы өмір сүрді.