Шал келіп

Кедей шалдың тілегі және айдаһар еті

Баяғыда бір кедей шал мен кемпір өмір сүріпті. Қолдарында мал дегеннен жалғыз есек қана болыпты. Қалаға отын сатып, күн көрген екен. Екеуі алпыс жасқа келгенше перзент көрмей, күні-түні зарлап жылапты. Сол күндердің бірінде кемпір айдаһардың етіне жерік болады.

Шал айдаһар іздеп жолға шықса, алыстан шаң көрінеді. Жақындай бергенде қара айдаһар мен сары айдаһар арбасып жатқанын көреді. Ақыры қара айдаһар сарысын өлтіреді. Шал өлген айдаһардың сан етінен кесіп алып үйіне келеді. Кемпірдің жерігі әбден асқынған, ауырып жатыр екен. Шал: «Кемпір, сүйінші! Жерік асың табылды!» — дейді. Кемпір етті шикілей жеп, жерігі басылады.

Кемпір тоғыз ай, тоғыз күнде аман-есен босанады. Бірақ дүниеге келген бала жыланға ұқсайды. Шал мен кемпір «қалай болса да өзімізден шықты» деп, асырап алады. «Іштен шыққан шұбар жылан» деген сөз содан қалыпты деседі.

Шаһимарданның талабы

Жылан бейнелі баланың аты — Шаһимардан. Оның сөзі де, ақылы да кемшіліксіз екен. Бір күні ол әкесін шақырып: «Әке, менің үйленетін уақытым келді. Осы елдің ханы Бабаханның сұлу қызын әпер», — дейді.

Әкесі қамығып: «Балам, малымыз жоқ, жалғыз есектен басқа түгіміз қалмады. Хан қызын малсыз бере ме?» — деп тоқтатпақ болады. Бірақ баласы райынан қайтпайды. Шал «көп болса хан өлтірер» деп, тәуекел етіп, ханға жол тартады.

Жолда ханның жендеті кездесіп, мән-жайды сұрайды. Шал бар шындығын айтады. Жендет қорқытып, ақыл айтса да, шал райынан қайтпай, Бабаханның алдына кіреді.

Ханның қатыгездігі және қайта тірілу

Хан шалдың сөзін естігенде ашуға мініп: «Шалды өлтіріп, тең ортасынан екіге бөліңдер де, есегіне теңдеп үйіне айдатып жіберіңдер!» — деп әмір береді. Жендеттер шалды өлтіріп, бөлшектеп қапқа салып, есекке теңдеп жібереді. Есек үйіне өзі қайтып келеді.

Кемпір есекті көріп, шалы жоқ екенін байқап, зар еңірейді. Сонда Шаһимардан: «Шеше, жылама. Әкемнің өлігін әкел», — дейді. Баласы өлікті алдырып, үш рет дем салып, әкесін тірілтіп жібереді.

Ақыры хан үрейленіп: «Бұның артында пәле бар» деп ойлайды да, қызын бермеймін демей, шалды қиын шартпен тоқтатпақ болады: «Қызымды шынымен сұрасаң, қаламның үстінен көп жылқы айдап өт. Қала халқы жылқының көптігіне таңдансын. Орындай алмасаң, енді келме!» — дейді.

Жылқы тасқыны: шарттың орындалуы

Шал үйіне келіп, баласына мән-жайды айтады. Шаһимардан: «Ертең менің ізіме ер», — дейді. Екеуі бір жерге барып, бала әкесіне өткір алмас қылыш береді: «Қазір ін аузына барамыз. Ішінен ұзын қара жылан шығады. Басынан бұрын көріп, басын шауып түсірмесең, ол сені өлтіреді», — деп ескертеді. Соны айтып, өзі інге кіріп кетеді.

Көп ұзамай іннен ұзын қара жылан шығады. Шал аңдып тұрып басын шауып түсіреді. Сол сәтте іннен қаптаған қалың жылқы шұбырып шығып, хан қаласының үстін басады. Қала жылқыдан көрінбей қалады. Мұны көрген хан әбден қорқып, амалсыз қызын беруге келіседі.

Үйлену тойы және жылан қабықтың сыры

Уәделі күні шал мен кемпір құда түсіп келеді. Күйеу келеді дегенде, қыз-келіншектер аттың мойнына оралған адам басты сары жыланды көріп, шошына сұрайды. Шал мен кемпір: «Балам — міне», — деп көрсетеді. Ханның өзі де, әйелі де, қызы да үрейленеді.

Күйеуді оңаша тігілген ақ отауға кіргізеді. Кешке қызды әдет бойынша күйеуге алып келеді. Қыз қорқып жақындай алмай тұрғанда, жігіт дауыстайды: «Қорықпа. Қасыма келіп, басымнан аяғыма дейін сипа». Қыз амалсыз сипайды — сол мезетте жылан қабығы сыпырылып түсіп, теңдесі жоқ сұлу жігітке айналады.

Қыз қабықты орамалға орап, көйлегінің ішіне, қолтығының астына тігіп қояды. Бірақ сыртта аңдып тұрғандар сырды білгісі келіп, қызды қыстай бастайды. Сол сәтте жігіт өз қабығын қағып алып, қарлығаш болып ұшып, шаңыраққа қонады да: «Енді саған мен жоқпын. Мені іздесең, басыңдағы қалпағың оймақтай, қолыңдағы темір таяғың тебендей болғанда табасың», — деп ғайып болады.

Нұрсұлудың серті және ұзақ сапар

Қыздың аты — Нұрсұлу. Ол үш күн ас-су ішпей, шаңыраққа қадалып отырады. Ақыры әкесінен күйеуін іздеуге рұқсат сұрайды: «Мені енді басқа адамға беремін деген үміттен күдер үзіңіз. Қалған өмірім — соны іздеу», — дейді. Хан рұқсат береді.

Нұрсұлу туған елмен қоштасып, басына қалпақ киіп, қолына темір таяқ алып жолға шығады. Екі ай жүріп, аяғы жараланып, әлсіреп, бір үлкен бәйтеректің түбіне келіп демалады. Зарлы өлең айтып, өзіне қуат береді. Сосын төбеге шығып қараса, көз ұшында жалғыз ақ отау көрінеді. Сол жаққа бет алады.

Маржан және Қарадәу: тұтқындықтағы тағдыр

Отауға кірсе, ішінде сұлу келіншек отыр екен. Ол Нұрсұлуды көріп, құшақтап жылап көріседі. Келіншек өзін таныстырады: «Мен Гүлстан патшасының қызы едім, атым Маржан. Дию патшасы естіп, бес дәу жіберіп, әкемнің әскерін қиратып, мені тартып әкелгеніне бес жыл болды», — дейді.

Екеуі мұңдасып отырғанда, Маржан күйеуі Қарадәудің келетін уақыты жақындағанын айтып, Нұрсұлуды үлкен қазанның астына жасырады. Аздан соң бүркітін шаңқылдатып, тазысын ертіп Қарадәу келеді. «Бұл жерде адам иісі бар ма?» — деп күдіктенеді. Маржан оны сөзбен алдарқатып, ақыры дәуді тыныштандырады.

Маржан әдейі сұрастырып, Қарадәуден қарлығаш туралы хабар алады. Дәу: «Төрт ай бұрын аң аулап жүрсем, бір қара қарлығаш Арқадан құбылаға қарай ұшып бара жатты. Үш күндік жерде баяғы Мертік деген қала бар, қазір жын-шайтан мен перілер мекені. Сол қарлығаш сонда тоқтауы мүмкін», — дейді. Мұны қазан астында жатқан Нұрсұлу да естіп қалады.

Қарадәу аңға кеткен соң, Нұрсұлу қазан астынан шығып, Маржанмен қоштасып, Мертік қаласын іздеп жолға шығады.

Мертік қаласы және қайта қауышу

Дәудің «үш күндік жері» деген Мертікті Нұрсұлу төрт жылда әрең табады. Түн ішінде ескі қалаға келіп, аралап жүрсе, тірі жан жоқ. Тек алыстан әсем қобыздың үні естіледі. Үнді қуалап жүріп, алтыннан салынған, іші гауһар мен жақұттай жарқыраған үлкен сарайға жетеді.

Әйнектен сығалап қараса, алтын тақ үстінде қобыз тартып отырған — Шаһимардан. Ол мұңды күй тартып, зарлы сөз айтады. Кенет секем алып, орнынан тұрып, жылан қабығын киіп, қарлығаш болып ұшып кетеді. Нұрсұлу жасырын қалып, қарлығаш қайта келгенде сарайға кіріп, төсектің астына тығылады.

Қарлығаш қайта келіп, қабығын шешіп, күй тартқанда, Нұрсұлу жылан қабықты алып, алдынан шығады. Шаһимардан абдырап қалады. Сөйтіп, екеуі бастарынан өткенді түгел айтып, айырылысқандарына жеті жыл болғанын біледі. Нұрсұлу темір қалпағы оймақтай, темір таяғы тебендей болғанда ғана табасың деген сөздің мәні де орындалады: ұзақ жол мен таусылмас қиындық оны сол күйге жеткізген еді.

Шаһимардан: «Нұрсұлужан, енді саған шын сендім. Менің өмірлік жолдасым — сенсің», — дейді. Екеуі жеті күн демалып, елге қайтпақ болады.

Серттің орындалуы: Маржанды құтқару

Нұрсұлу: «Мені саған жеткізген бір жан бар. Ол — Қарадәу тартып әкеткен Маржан. Оны да босатып алайық», — деп өтінеді. Шаһимардан қарсы болмайды.

Сол сәтте ол үлкен қарақұсқа айналып, сарайдан керегінше алтын, гауһар алып, Нұрсұлуды үстіне мінгізіп ұшады. «Маржанға жақындағанда, желке тұсымнан бір тал түгімді тарт — сонда қонамын», — дейді. Нұрсұлу айтқанын істеп, Қарадәудің мекеніне жетеді. Дәу жоқ екен, Маржан ғана отыр.

Екі мұңлық құшақтасып көріседі. Маржан «екі адам бір құсқа сыя ма?» деп күмәнданғанда, Шаһимардан: «Қаласаң, екеуіңді де алып кетемін», — дейді. Сөйтіп, Маржанды да мінгізіп, еліне алып қайтады.

Елге оралу және баянды бақыт

Еліне келсе, жалғыз қызынан айырылған Бабахан хан қайғыдан екі көзінен айырылып, соқыр болып қалыпты. Ал Шаһимарданның әке-шешесі де көп қиындық көріпті.

Шаһимардан Бабахан ханның көзіне сүрме дәрі жағып, көзін қайта ашыпты. Өз әке-шешесін де күтіп-қаққан екен. Сөйтіп, Шаһимардан мен Нұрсұлу мұратына жетіп, ұзақ жыл тату-тәтті өмір сүріпті. Маржан да азаттыққа шығып, өз жұртына қайта қосылады.