Кіші жүздің Ресей империясынын құрамына енуі.
Кіші жүздің Ресей империясының құрамына енуі
Қазақ елінің сыртқы жағдайы күрделенген кезеңде Кіші жүз ханы Әбілхайыр (1693–1748) қауіп-қатерді Ресей империясының қолдауына сүйеніп еңсеруді көздеді. Оның түпкі ниеті — жоңғарларға қарсы күресте Ресеймен тұрақты байланыс орнату еді.
Әбілхайыр ханның негізгі мақсаттары
- Қалмақтар мен башқұрттардың қазақ жеріне шапқыншылықтарын тоқтату.
- Петербург билеушілеріне арқа сүйеп, аға хандық үшін тартыста қарсыластарын жеңу.
- Жайықтың төменгі ағысы, Есіл, Ертіс, Ор өзендері бойындағы мал жайылымдарын сақтап, бейбіт өмірді қамтамасыз ету.
- Қазақ жері арқылы өтетін керуен жолдарының қауіпсіздігін қалпына келтіру.
Ресейге бет бұру: алғашқы қадамдар
Әбілхайыр бұған дейін де Ресейге жақындасуға ұмтылды: 1726 жылы Ресей империясының құрамына кіру туралы өтініш білдіріп, елшілер жіберген. Алайда патша үкіметі елшіліктің ниетіне күмәнданып, ұсынысты жауапсыз қалдырды.
1730 жылы Кіші жүз билері Әбілхайырға Жоңғарияға қарсы күрес үшін Ресеймен әскери одақ құруды тапсырды. Дегенмен хан 1730 жылғы қыркүйекте Петербургке аттандырылған елшілеріне әскери одақ туралы емес, Ресей құрамына кіруді көздейтін құжат ұсындырды.
1731 жылғы 19 ақпан
Елшілер Сейітқұл Құндағұлұлы мен Құтлымбет Қоштайұлының Кіші жүзді империя құрамына қабылдау туралы ұсынысын императрица Анна Иоанновна қабылдады.
1731 жылғы қазан
Сыртқы істер коллегиясының тілмәші-дипломаты А. И. Тевкелев бастаған елшілік Әбілхайыр ордасына келіп, ант алу ісін жүргізді.
Ант беру және ішкі қарсылық
Орыс елшілері Ырғыз өзені бойындағы Әбілхайыр ордасына келген кезде қазақ ақсүйектері арасында алауыздық бар екені байқалды. Барақ сұлтан мен Бөгенбай батыр тобы Кіші жүзді Ресейге қосу шараларын тоқтатуға тырысқанымен, бұл қарсылық нәтиже бермеді.
Маңызды дата
1731 жылғы 10 қазан
Кіші жүздің 27 старшинасы Ресейдің қол астына кіруге ант берді. Дегенмен Кіші жүздің Хиуа хандығымен шектес аудандары бірден Ресей империясына қосылған жоқ.
Тарихшылар бағасы: бір оқиғаға — әртүрлі көзқарас
М. Макшеев, И. Завалишин және т.б.
Әбілхайырдың әрекеттерін жалпы алғанда ақтайды, оны елдің қауіпсіздігін сақтауға бағытталған амал ретінде түсіндіреді.
А. И. Левшин
Бұл бодандықты Әбілхайырдың жеке бас мүддесімен байланысты шешім деп бағалайды.
Отаршылдық саясат және бекіністер жүйесі
Кіші жүз Ресей құрамына енгеннен кейін де жағдай күрделі күйінде қалды: жоңғар шапқыншылықтары тоқтамады. Ресей үкіметі қазақ өлкесіне қатысты отаршылдық саясат ұстанып, 1714–1720 жылдары Ертістің жоғары ағысында бірқатар бекіністер салды: Жәміш, Омбы, Колбасинск, Железинск, Семей, Коряков (Кереку), Өскемен.
Патша үкіметінің мақсаты — қазақ-жоңғар соғысын пайдаланып, бекіністер салу арқылы қазақ өлкесін біртіндеп бағындыру болды. Сонымен қатар Жайық бойына бекіністер тұрғызылып, егіншілікке қолайлы өңірлер тартып алынып, орыс помещиктері мен казак-орыс қоныстанушыларына таратыла бастады.
Кириллов экспедициясы және Орынбордың қалыптасуы
Жаңадан қосылған қазақ жерлеріндегі шептерді нығайту үшін Ресей үкіметі 1734 жылғы мамырда Сенат хатшысы И. К. Кириллов басқарған экспедицияны жасақтады.
Экспедицияның көздеген міндеттері
- Ор өзені бойында бекініс тұрғызу.
- Орта Азия хандықтарымен керуен саудасын кеңейту.
- Қазақ өлкесіндегі табиғи байлықтарды игеру.
- Сырдария бойында қала тұрғызып, өзен флотилиясын құру.
Саяси жағдайдың шиеленісуіне байланысты бұл мақсаттардың бәрі толық жүзеге аспады.
1735 жыл
Ор өзені бойында Ор бекінісінің негізі қаланды.
1743 жыл
Орынбор шекаралық комиссиясының төрағасы И. И. Неплюев (1742) Орск қалашығын жаңа жерге көшіріп, қонысты Орынбор деп атады.
Екінші рет ант алу және кеңею жоспарлары
1735–1737 жылдардағы башқұрт көтерілістері кезінде Әбілхайырдың башқұрт билеушілерімен бірігіп кетуінен қауіптенген патша үкіметі екінші рет ант алуды қажет деп санады.
1738 жылғы тамыз
Орынбор
Орынбор комиссиясының басшысы, тарихшы В. Н. Татищев қазақ сұлтандарының съезін өткізді. Кіші жүзден 25, Орта жүзден 27 старшина (барлығы 60-қа жуық) Ресейге берілгендігін қуаттап, екінші рет ант берді.
Әбілмәмбет хан мен Абылай сұлтанның ант беруі — саяси жағдайдан туған айла ретінде бағаланады: Ресеймен жақындасу арқылы Орта жүзге бағытталған жоңғар қысымын бәсеңдету көзделді.
Оңтүстік өңірлерге қатысты ниет
- 1733–1734 жылдары Оңтүстік Қазақстанның ықпалды билері мен сұлтандары Ресей құрамына кіруге тілек білдірді.
- 1734 жылғы 10 маусымда Анна Иоанновна Ұлы жүзді қабылдауға келісім туралы жарлық шығарды.
Неліктен жоспар кейінге қалды?
- Ұлы жүздің Ресейден географиялық алыстығы.
- Ресей бағытын ұстанған Жолбарыс ханның 1740 жылы қайтыс болуы.
XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы саяси жағдай
XVIII ғасырдың 30–40 жылдары қазақ халқының саяси дамуындағы ең күрделі кезеңдердің бірі болды. Сыртқы қысым күшейіп, өңірлік күштердің мүдделері тоғысты.
1740 жыл
Иран әміршісі Нәдіршах Хиуаны талқандап, Сырдария өңіріне жақындады. Бұл жағдай қазақтардың ахуалын одан әрі ауырлатты.
1741–1742 жылдар
Қонтайшы Галдан Цэрен Орта жүз бен Кіші жүзге екінші рет жорық жасап, елді жаңа ауыр күйзеліске ұшыратты.
1742 жылы Абылай сұлтан жоңғар тұтқынына түсіп, 1743 жылы үлкен қиындықпен босады. Осы жылдары Орта жүз қазақтары Ор бекінісіне дейін ығысып, қалмақ билігін мойындауға мәжбүр болды; көшіп-қону қонтайшы белгілеген аймақтармен шектелді.
Ресейдің “қорғау” шаралары және экономикалық мүдде
1742 жылғы 20 мамырда Ресей Сенаты шекаралық бекіністер мен казактарды қорғау туралы жарлық шығарды.
1742 жылғы 2 қыркүйекте Орынбор комиссиясының бастығы И. И. Неплюев Галдан Цэренге хат жолдап, Ресей қарамағындағы қазақтарға қысым жасамауды талап етті. Алайда жоңғар билеушілері бұл талапты орындамады.
Ресей үкіметі “қазақтарды қорғау” деген желеумен зеңбірек пен әскери бөлімдерді Ертіс пен Алтай өңіріндегі бекіністерге орналастырды. Экономикалық мүдде алдыңғы орынға шығып, кенге бай Алтайды отарлау үдерісі жеделдетілді.
Әбілхайыр беделінің өсуі және Ресейдің алаңдауы
Әбілхайырдың беделі өсіп, Орта жүздің Арғын, Керей, Уақ, Қыпшақ рулары оны аға хан ретінде мойындады. Орта жүз ханы Әбілмәмбет (1734–1771) Түркістанға ығысты, ал Әбілхайырдың қарсыласы Барақ сұлтан оңтүстік-шығыс аймақтарға шегінді.
Осылайша, хан ауыр жағдайға қарамастан қазақ жерін өз қолына біріктіруге ұмтылды. Бірақ Ресей үкіметі Әбілхайырдың дара билігінің күшеюіне қарсы болды. Патша үкіметінің Нәдіршахтан Хиуа хандығының солтүстігінен жер бөліп беруді сұрағанын естіген Әбілхайыр Ресей құрамынан қайта шығуды да ойластырды. Алайда Кіші жүз старшындары мен ханның балалары бұл ниетті қолдамады.
1747 жылы (Нәдіршах қаза тапқаннан кейін) Хиуа тағына Батыр сұлтанның баласы Қайыптың отыруы Әбілхайырдың бұл өңірдегі ықпалын әлсіретті. 1748 жылы Ор бекінісі маңында Әбілхайыр мен Ресей дипломаттары кездесіп, арадағы салқындықты бәсеңдеткендей болды.
1748 жыл: Әбілхайырдың қаза табуы
Үлқияқ пен Торғай өзендері арасындағы қақтығыста Әбілхайыр Барақ сұлтанның қолынан қаза тапты. Қазыбек бидің бастамасымен өткен билер соты Барақты ақтағанымен, халық одан теріс айналды. Кейін саяси қарсыластары Барақты у беріп өлтірді.