Қазақ хандығы ХVғасыр ортасы XVII ғасыр басы

Жәнібек ханның ұлы Қасым хан тұсында феодал ақсүйектердің қарсылығы әлсіреп, хандықтың әскери-саяси қуаты артты. «Тарих-и Рашиди», «Шайбанинама» және басқа да деректер қазақтардың этникалық территориясының негізгі бөлігінің Қазақ хандығына дәл осы кезеңде біріктірілгенін көрсетеді.

Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и Рашиди» еңбегінде қазақ хандары мен сұлтандары арасында Қасым хандай құдіретті тұлға болмағанын атап өтеді. Қасым хан қайтыс болғаннан кейін сұлтандар мен феодал топтардың өзара бақталастығы күшейіп, қолайсыз сыртқы жағдаймен ұштасып, хандықты әлсіретті. Ішкі тартыстар барысында Қасым ханның мұрагері Мамаш қаза тапты.

XVI ғасырдың екінші жартысында әлсіреген хандықты қайта біріктіруде Қасым ханның ұлы Хақназар (Ақназар) ханның еңбегі зор болды. Ол 42 жыл билеп, хандық билікті нығайтуға күш салды, Таһир хан мен Бұйдаш хан тұсындағы бытыраңқылықты еңсеруге ұмтылды.

Бұл кезеңде Ресей мемлекеті шығысқа қарай кеңейіп, 1552 жылы Қазан хандығын, 1556 жылы Астрахань хандығын өзіне қаратты. Соның салдарынан Еділ мен Жайық арасын мекендеген Ноғай Ордасы ыдырай бастады. Ноғай билеуші топтарының ішкі қақтығыстары халықты әлсіретті. Қазақ хандығының күшеюі Ноғай Ордасындағы қазақ тайпаларының бір бөлігін хандыққа қарай тартты.

Хақназар ханнан кейін таққа Жәдік сұлтанның ұлы, Әз Жәнібектің немересі Шығай хан отырды. Ол Бұхар ханы Абдулла II тұсында Ташкент маңын билеген Нәурызахмет (Барақ) ханның ұлы Баба сұлтаннан кек қайтару жорықтарымен айналысып, сол жорық кезінде қайтыс болды.

Тәуекел хан тұсында Ресей мен Қазақ хандығы арасындағы дипломатиялық қатынас күшейді. Ресейдің мақсаты — Қазақ хандығымен одақтасып, Сібір ханы Көшімге қарсы тұру, әрі осы байланысты Орта Азия хандықтарымен келіссөздерге пайдалану еді.

Тәуекелден кейін билікке Есім хан келді. 1598 жылы Бұхарамен бітім жасалып, Сыр бойындағы қалалар мен Ташкент Қазақ хандығына бекітілді. Есім хан хандықты бір орталыққа бағынған мемлекет ретінде нығайтуды көздеді. Алайда бұл саясатқа қарсы топтар хандықты бөлшектеуге ұмтылды.

Ташкентті Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған кезеңде Есім хан мен Тұрсын сұлтан арасында билік үшін күрес өршіді. Есім хан елді тәртіпке келтіру мақсатында дәстүрлі құқық қағидаларын күшейтті: құн төлеу, әмеңгерлік, айып салу, зекет пен ұшыр жинау сияқты нормаларға сүйенді. Бұл құқықтық жүйе халық жадында «Есім ханның ескі жолы» деген атпен қалды. Есім хан «Еңсегей бойлы Ер Есім» атымен белгілі болды.

1628 жылы Есім хан қайтыс болғаннан кейін билікке Жәңгір хан келді. Халық арасында ол «Салқам Жәңгір» аталды. Бұл тұс — ойрат-жоңғар күштері күшейген кезең. Жәңгір хан Бұхара хандығымен одақтасып, жоңғар шапқыншылығына қарсы күресті.

Бұл дәуірде хандықтың ішкі саяси жағдайы күрделі болды: феодал шонжарлар арасындағы алауыздық күшейіп, орталық биліктің тұрақтылығына қауіп төндірді.

Қазақ хандығы — көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығына негізделген феодалдық мемлекет болды. Далалық өңірлерде патриархалдық-феодалдық қатынас басым болса, отырықшы-егіншілік аймақтарда феодалдық қатынастар орнықты.

Басқаруда облыстық жүйеден гөрі ру-тайпалық (ұлттық) тәртіп сақталды: он шақты түтін — ауыл, бірнеше ауыл — ата (аймақ), аймақтар — ру, рулар — тайпа құрады. Қазақ қауымы үш жүзге бөлінді. Хан азаматтық, әскери, әкімшілік және сот билігін өз қолында ұстады.

Далалық өңірлерде қой, жылқы, түйе және сиыр өсірілді. Мал жыл бойы табиғи жайылымда бағылып, маусымдық көшу-қыстау тәртібі қалыптасты: жайлау, қыстау, көктеу, күзеу.

Көш жолдарының қашықтығы өңірге қарай әркелкі болды: малы көп қауым алысқа көшсе, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда қоныс ауыстыру салыстырмалы түрде шағындау болды. Әр рудың өз көшу жолдары сақталып, оған өзге рулардың қол сұғуына жол берілмеді.

Негізгі мал — қой мен жылқы. Қой еті күнделікті тағамның өзегі болды, сүтінен құрт, ірімшік, сүзбе, айран, сары май өндірілді. Қой жүн, тері, елтірі сияқты бағалы шикізат берді.

Оңтүстік Қазақстан ежелден егіншілік мәдениетінің маңызды орталығы болды. Қазақ хандығы кезінде Сырдария, Арыс, Шу, Талас өзендері алқаптарында суармалы егіншілік тұрақты дамыды: каналдар мен арықтар арқылы жер суарылды.

Егіншілер арпа, бидай, жүгері екті. Қолданылған құрал-саймандар: тесе, кетпен, қарапайым соқа, тіс ағаш, тырма және қол орақ.

Үй кәсібі мен қолөнер кең өріс алды: өрмек тоқу, тері илеу, киіз басу, текемет пен сырмақ жасау дамыды. Жүннен шидем, түйе жүнінен шекпен тоқылып, ұсақ мал терісінен тон-шалбар, жарғақ киім тігілді. Ірі қара терісінен кебіс-мәсі, саптама етік жасалып, торсық пен саба ыдыстары әзірленді.

Ұсталық өнер ерекше маңызды болды: темірден еңбек құралдары (тесе, күрек, балта, шот, орақ, пышақ, қырғыш, таға) жасалды, сондай-ақ соғыс қарулары (қанжар, қылыш, семсер, айбалта, найза, жебе, сүңгі) соғылды.

Алтын-күмістен сәндік бұйымдар жасайтын шеберлер зергер аталып, білезік, жүзік, сырға, кемер белбеу және ер-тұрман әшекейлерін дайындады. Орман-тоғайлы өңірлерде ағашшылық қолөнері де өрістеді.

Қазақтар көктемгі күн мен түн теңелетін 22 наурызды Наурыз мейрамы ретінде атап өту дәстүрін ұстанды.

XV–XVII ғасырларда ислам діні тарағанымен, ол халық арасында біркелкі әрі терең орныға қойған жоқ. Үздіксіз қақтығыстар мен соғыстар салдарынан халықтың бір бөлігі тәңірлік нанымдарға ұзақ уақыт бойы табанды болып, отты қасиеттеу сияқты дәстүрлер сақталды.

Ауыз әдебиеті кең дамыды. Жыршылық дәстүрді қалыптастырған ақындар, сал-серілер, жыраулар халық жадының негізгі тасымалдаушысы болды. Қазақ поэзиясындағы ірі тұлғалар қатарында Шалкиіз (XV ғ.), Доспамбет (XVI ғ.), Жиембет (XVII ғ.) аталады.