Бақпай қара қасқа атқа
Жанбайдың тұрмысы және жалғыз сиырдың ырысы
Ерте-ерте, ертеде, ешкі құйрығы келтеде, бір қарт болыпты. Әкесі оған Жанбай деп ат қойыпты. Жанбай ержеткен соң үй болып, байдың қолында жалданып еңбек етеді. Бірнеше жыл маңдай тер төккен еңбегіне байдың бергені — жалғыз қара бұзау ғана.
Жанбай бұзауын еркелетіп: «Қотыр баспағым, қоңыр баспағым, бес жылдық еңбегіме алған баспағым» — дейді екен.
Уақыт өте бұзау өсіп, сиыр болып, ерте бұзаулайды. Қуаныш болғанымен, жалғыз сиырдың сүтімен күн көру де оңай емес. Он шақты күн өткен соң Жанбай мен әйелі ақылдасып, бұзауды сойып жейді. Бірақ ертеңгі күннің қамы қайтадан қабағын түйгізеді.
Түлкімен кездесу: айла мен үміттің арасы
Жанбай қыр басына шығып, кешкі самалды жұтып отырып, «Ертең не жеймін? Қайдан табам? Қай байға жалданам?» деген ойға батады. Сол сәтте шаршаған кісідей маужырап бір түлкі келіп, сәлем беріп, қасына отыра кетеді.
Түлкі басынан өткенін айтады: байлардың үйін жағалап, аузына майлы нәрсе түсірмек болыпты, бірақ таяқ жеп, зорға қашып құтылған екен.
Жанбай болса мұңын шағып: «Бұзауымды сойып жедім. Енді ертеңгі асым не боларын білмей отырмын» — дейді.
Жанбай түлкіден терісін сұрап, соған бір лақ сатып алмақ болады. Түлкі «туыстарыма амандасып келейін» деп, қашып кетеді. Жанбай алданғанын сезіп, үйіне қайтады.
Үйге жақындай бергенде әйелі сүйінші сұрайды: «Қара сиыр тағы бұзаулады!» Екеуі қатты қуанады.
Содан былай қара сиыр күнде бұзаулайтындай берекелі кезең басталады: Жанбай бұзауды күнбе-күн сойып жеп, тұрмысы түзеледі. Жылдар өтеді, үш ұл сүйеді.
Өсиет және бұзылған аманат
Қартайған шағында Жанбай балаларына өсиет айтады: сиырдың өзін соймаңдар, бұзауын ғана азық қылыңдар; еңбектеніңдер, тату болыңдар; тұрмысты бақытты ету үшін күресіңдер дейді. Өз өмірін бақытсыз өткеніне налиды. Көп ұзамай Жанбай да, Айжан да дүниеден өтеді.
Қалған үш бала: үлкені — Даубай, ортаншысы — Наубай, кішісі — Бақпай. Олар дүниені кезуге ұйғарып, әке өсиетіне қарамай, қара сиырды сойып жібереді. Етті үшке бөліп арқалап, үшеуі үш жаққа тарайды: Бақпай — шығысқа, Наубай — түстікке, Даубай — батысқа.
Бақпайдың жолы: түс, кездесу, тағдыр
Бақпай күндер мен айлар жүріп, көргені — қанау мен зорлық. Бір қалың шағылда түнейді. Түсінде маңдайынан жұлдыз, оң иығынан күн, сол иығынан ай туғандай болады. Бірақ ол мән бермей, жолын жалғайды.
Бір күні күн бұлттанып, ауа райы ауырлаған шақта, алыстан бір қара көрінеді. Жақындаса, екі ат жетектеген, өзі мінген жирен қасқа аты бар бір қыз келе жатады. Екеуі бір-біріне тіл қата алмай, көзбен ұғысып, жүрекпен жақындайды. Қыздың аты — Дана.
Дана — сұлулығы мен ақылы жарасқан қыз. Оны әкесі бір байдың баласына атастырып берген екен. Бірақ күйеуі соқыр, ақсақ, бүкір әрі ақылсыз болып шығады. Дана сол түннің өзінде екі атпен қашып шығып, жолда Бақпайға кездеседі.
Бақпай Дананы ала кетіп, қанатты қара қасқа атқа мініп бір хандыққа бет алады. Екеуі хан ордасында жұмыс істеп күн көреді.
Ханның қастығы және Дананың айласы
Бір күні ханның көзі Данаға түсіп, оны көп әйелдің бірі етіп алмақ болады. Уәзірлерін жіберіп сөз айтқызады, бірақ Дана найзадай өткір сөзімен бетін қайтарады. Хан ашуға булығып, уәзірлерімен ақылдасып, Бақпайды өлтіруді ойлайды.
Дана қастықты сезіп, Бақпайға ескертеді:
- Өлтірмекке келген күні үйдің ауыз үйінде бақылап отырсын.
- Төсекке киім мен жүннен «адам» жасап, көрпемен жауып қойсын.
- Өзі бұрышта бетін ашып жатып, келгендер шын адамды «тани алмай» қалатындай етсін.
Түн ортасында екі уәзір кіріп, «Бақпай» деп көрпе-киімді қылышпен кескілеп, сыртқа алып шығып суға лақтырады. Бірақ ол — қолдан жасалған қуыршақ. Уәзірлер кетісімен Бақпай бәрін жинап алып, үйіне қайтып келеді де, ертеңіне әдеттегідей жұмысқа шығып кетеді. Қастандықтың күлі көкке ұшады.
Хан тағы да айлаларды ойластырады. Өлтіре алмаған соң, Бақпайды «қайтып келмес сапарға» жұмсауға бел байлайды.
Отты тау және қос күрең
Хан Бақпайды шақырып алып, отты таудың ар жағында перілер алып кеткен Оттыкүрең мен Құттыкүрең деген екі атын әкелуді бұйырады. Әкелмесе — басын алмақ.
Бақпай үйіне келіп, Данамен ақылдасады. Дана қанатты қара қасқа атқа жүгінуді жөн көреді. Ат бұл сапардың ауыр екенін айтып, жолға шығуға бекінеді.
Отты таудан өтерде қанатты қара қасқа ат ескертеді: «Шылбырды берік ұста, көзінді жұм. Әуелі жел, кейін дауыл, боран, қар, жаңбыр, ақырында оттың жалыны тиеді. Сонда да көз ашпа — ашсаң өлесің.»
Бақпай айтқанын бұлжытпай орындап, аман өтеді. Алдынан жарқыраған көл көрінеді.
Үш балапан және айдаһармен айқас
Жолай терек басында үш балапан отырады: біреуі жылайды, біреуі жыламсырайды, біреуі күледі. Себебі оларды айдаһар бүгін, ертең, бүрсігүні жейтінін айтады. Бақпай рақым етіп, айдаһардың жатқан жерін сұрап алады да, соған беттейді.
Үлкен сайды алып жатқан айдаһар түнерген қара бұлттай екен: қозғалғаны — күн күркірегендей, аузын ашса — лебі дауылдай. Айдаһар Бақпайды көріп, арандай ауызын аша ұмтылады. Бақпай екі алтын семсерін алып қарсы жүреді.
Бір семсерін кесіп, бірін тік ұстап, айдаһардың тілін, ернін, езуін қақ айырады. Қан жаңбырдай саулап, сайдың іші шалшық көлге айналады. Ақыры айдаһарды белінен шауып, екіге бөледі.
Бақпай балапандарды аман сақтап қалады. Ал өзі келген шаруасын айтады: қос күреңді қалай ұстайды? Балапандар қанатынан бір тал беріп, оны суға тастауын айтады — сол талдың қасында қос күрең бөгеліп су ішеді, дәл сол сәтте айласын табу керек.
Бақпай суға тұзақ құрып, бұғалық әзірлеп, қурайды паналайды. Қос күрең келісімен тұзақты тартып, бұғалықты мойнына іліп, жібермей ұстап қалады.
Қайтар жолдың құпиясы
Бақпай еліне қайтудың амалын сұрағанда, балапандар қанатынан үш тал береді: біреуін жастық, біреуін жамылғы, біреуіне ат байлау керек. Ұйқыдан оянғанда, отты таудың ар жағында боласың дейді.
Бақпай балапандармен қоштасып, айтқанын істейді. Таң атқанда оянса — таудың екінші бетінде. Сол күні кешке ханға қос күреңді тапсырады.
Ханның ызасы өрши түседі. Енді ол Бақпайды пері қыздарын ұстап әкелуге жібереді.
Пері қыздары және жер астындағы құла бие
Бақпай пері қыздары ойнайтын түн ортасында тақырға келіп, қуыршақтарды жер-жерге төгіп, өзі ортасына жатады. Үш пері қызы қуыршаққа қызығып жүргенде, Бақпай шап беріп ұстап алады да, ертеңіне уәзірлерге тапсырады.
Бірақ уәзірлер бұнымен тоқтамайды: перілер ішетін жер астындағы құла биені әкелуді талап етеді. Бақпай Данамен кеңесіп айла таба алмай қиналады. Ақыры қанатты қара қасқа атқа жүгінеді.
Қанатты қара қасқа ат: «Құла бие — менің анам. Мен құлын күнімдегідей кісінейін, сонда ол жер астынан көкке ырғып шығады. Сол сәтте ебін тауып ұстап қал» — дейді.
Солай болады: Бақпай құла биені ұстап, ханға әкеліп тапсырады. Ханның ашуы бұрынғысынан бетер күшейеді.
Соңғы сынақ: темір үстіндегі өлім
Хан енді ең қатыгез шартқа көшеді: он бес шақырым жерге өткірлігі алмастай екі темір жүргіздіреді. Бір жағы — от, бір жағы — қайнаған су. Бақпай мен хан сол темірдің үстімен бірінен соң бірі жүрмек болады: кім тайса — отқа не суға түсіп өледі.
Әуелі Бақпайды жібереді. Бақпай көзді ашып-жұмғанша атымен темірден өте шығады. Хан «халық алдында сөз бердім» деп өзі де түседі, бірақ ортаға жете бергенде көзі алақтап, тісі ақсиып, отқа құлаған теректей гүрс етіп түсіп, жанып өледі.
Осылайша жауыз хан өз қазған орға өзі түседі: арам ойы өзіне қайтып, Бақпай ханның қастық шынжырынан құтылады.
Тыныш тірлік: еңбекпен келген береке
Бақпай мен Дананың бір ұлы болады. Бақпай өз еңбегімен күн көріп, мал жинап, он шақты қарасы бар дәулетті тірлікке жетеді. Қанатты қара қасқа ат жылқы ішінде жүреді. Дана үйде баланы тәрбиелейді.
Ал Бақпайдың екі ағасының осы күнге дейін қайда жүргені — белгісіз.