Арыстан баб кесенесі
Арыстан баб туралы
Арыстан баб — әулие. Діни аңыздарда ол Қожа Ахмет Иасауидің алғашқы ұстазы (пірі) ретінде айтылады. Арыстан баб есімі Отырар, Сайрам, Иасы өңіріндегі сопылар арасында рухани ұстаз ретінде кеңінен танылған. Оның ұрпақтары да кейін Иасауи қалыптастырған сопылық ұйымдарда жетекшілік қызмет атқарғаны баяндалады.
Халықтық құрмет және зиярат дәстүрі
Арыстан бабтың әулиелігін халық ерте заманнан мойындаған. Сол себепті зиярат етушілер бейсенбі сайын әулие басына түнеп, ғибадат етеді. Ел ішінде: «Арыстан бабқа түне, Қожа Ахметтен тіле» деген ұлағатты сөз кең тараған.
Жазба дерек пен рухани мұрадағы орны
Ғылыми әдебиеттерде Арыстан баб туралы мәліметтер көп кездесе бермейді. Дегенмен оның есімі Қожа Ахмет Иасауидің «Диуани хикметінде» жиі аталады. Өлең жолдарынан Арыстан бабтың ұстаздық қызметі анық байқалады.
Негізгі ой: «Диуани хикмет» Арыстан бабтың тәлім-тәрбиесінің өзегі сопылық ілім екенін, ал сопылық адамның рухани кемелдену жолын уағыздайтынын аңғартады.
Арыстан баб кесенесі
Орналасуы және сәулеттік құрылымы
Арыстан бабтың қабірі ежелгі Отырар қаласының маңында орналасқан. Арыстан баб кесенесі — көне Отырар өңіріндегі сәулет өнерінің маңызды ескерткіші. Ол мұсылман дінін таратушы Қожа Ахмет Иасауидің ұстазы ретінде құрметтелген Арыстан бабтың қабірінің басына тұрғызылған.
Кешеннің ең көне бөлігі қабірхана болуы ықтимал. Қазір де оның едені басқа бөлмелермен салыстырғанда едәуір биік. Қабір үстіне алғашқы белгі шамамен XII ғасырда қойылғаны айтылады, ал мазар XIV ғасырда қайта жөндеуден өткен. Кесене мемлекет қорғауына алынған.
Қайта салынуы мен жөндеу жұмыстары
Тарихи деректерге сәйкес, қазіргі кесене XII–XVIII ғасырлар аралығында бірнеше рет салынып, жөнделіп, қайта тұрғызылған. Арыстан баб мазарының үстіндегі құрылыстың алғашқы нұсқалары XIV–XV ғасырларға жатқызылады: сол кезеңнен айванның кесілген ағаш тізбектері сақталғаны айтылады.
XVIII ғасырда жер сілкінісінен кейін көне мазардың орнында айванмен байланыстырылған, екі күмбезді құрылыс орнатылған. Кейін бұл құрылыс та бұзылып, фриз жазбаларына сүйене отырып 1909 жылы қайта салынған. 1971 жылы жоғары деңгейдегі грунт суларының әсерінен мешіт бөлігі құлатылып, қайта тұрғызылды. Қабырғалар алебастр ерітіндісіне қаланған күйдірілген кірпіштен өрілген.
Аңыз желісі: құрма және аманат
Аңыз бойынша, Арыстан баб Мұхаммед пайғамбардың шәкірті болған. Бірде пайғамбар шәкірттерімен бірге құрма жеп отырғанда, құрманың біреуі қайта-қайта табақтан түсіп қала береді. Сол сәтте пайғамбарға: «Бұл құрма сенен кейін 400 жылдан соң дүниеге келетін Ахмет есімді мұсылман балаға арналған» деген аян келеді.
Пайғамбар шәкірттерінен бұл құрманы болашақ иесіне кім жеткізетінін сұрайды. Ешкім үн қатпаған соң, қайта сұрағанда Арыстан баб: «Егер Алладан 400 жыл өмір сұрап берсеңіз, мен жеткізер едім» деп жауап береді.
Деректі қолжазбалар мен ауызша аңыздарға сүйенген баяндауларда Арыстан баб 400 жылдан кейін Қожа Ахмет Иасауидің ұстазы болғаны айтылады.
Бүгінгі мәні
Қазіргі уақытта Арыстан баб мазаратының орнында үлкен кесене бар. Ол Орталық Азиядағы мұсылмандар зиярат ететін киелі орындардың бірі ретінде кеңінен танылады.
Бұл мәтін мазмұны дерек пен аңыздың қатар өрілуі арқылы Арыстан баб тұлғасының халық жадындағы рухани беделін және Отырар өңіріндегі сәулеттік мұраның тарихи сабақтастығын көрсетеді.
Санат: KZ порталындағы қазақша рефераттар жинағы