Сөз саптауың тәуір
Жәркембайдың ұнамсыз бір кемшілігі бар: біреумен сөйлескенде де, жазу жазғанда да ұдайы танауын шұқып отырады. Осы сүйкімсіз әдеттен өзі ләззат алғандай сыңай танытады. Түріне қарағанда, ол мұны мүлде сезінбейтін сияқты; тіпті мән бермейді. Өйткені менің ескертуімнен ешқандай қорытынды шығарған жоқ.
Бөлім бастығы болғандықтан, телефон үнемі соның алдында тұрады. Аппарат шылдыр етсе, әйтеуір, сол кісі жауап береді. Бірде телефон тағы да шылдырлады. Асып-сасқан Жәркембай: — Қазір, кідіре тұрыңыз! — деді де, алақұйын боп бөлмеден зытып шығып кетті.
Телефонның салмағы
Бес-он минуттан кейін ентігіп қайта оралып, үстел үстінде жатқан тұтқаны қолына алды да, кінәлі адамдай мүләйімсіп жауап бере бастады:
— Алло!.. Ол кісіні таба алмадым. Иә, төртінші қабатқа да шықтым. Бильярдханадан дейсіз бе?.. Онда жоқ. Мүмкін, асханада болар. Барып білейін бе?.. Керегі жоқ дейсіз бе?.. Жарайды, сау болыңыз...
Терлеп-тепшіп кеткен Жәркембай беторамалымен маңдайын сүртті де, креслоға отыра кетті. Кейпінде назаланғандықтың белгісі бар. Мен бастықты аяп кеткендей болдым.
— Түу, қатты әбігерге түстіңіз ғой... Өзі кім екен?
— Мен Мәдениет министрлігіндегі Бұқаев па деп ойлап қалсам, әлгі бірінші қабаттағы су мұрын корректор бала екен. Жасым қырықтан асып барады. Бойымда мінез тұрақтылығы жоқ. Бала-шағаның жұмсауымен аппақ сақалыммен шапқылаймын да жүремін.
Ол тағы бір «жаман әдетін» мойындады: телефон соққан адамның бәрін өзінен-өзі дөкей санайды, ал қоңырау соғылған сәтте салмағын жоғалтып алады.
Кішіпейілділік емес — ескі әдет
Алғашқы күндері мен бұл мінезді кішіпейілділік деп қабылдағанмын. Кейін аңғардым: бұл — жағымпаздықтың ескі сақинасы. Ол үнемі үрейленіп жүреді: орынсыз сақтық жасайды, бір нәрседен секем алады, жан дүниесі күйзеліске түседі.
Күнделікті күдік
- «Бетім ісінген жоқ па?»
- «Бастық мені сұрады ма?»
- «Аузымнан арақтың иісі шықпай ма?»
Көрінбейтін қауіптер
Кабинетке кіре сала ол люстраға қарайды, орындықтың сықырына алаңдайды: «Үзіліп түссе, ешкімді оңдырмас», «Орындық шорт сынса, омыртқам үзіледі» деп, болмашы нәрсеге үрей шақырады.
«Жылы жауып қою» мәдениеті
Бір күні мен жазған дүниемді оқып отырған. Әуелде күлімсіреп, басын изеп мақұлдады. Кенет түсі бұзылып: — Мына сөйлемді қайта оқышы.
Қайта оқи бастағаным сол еді, ол шошып: — Ойбай, әңгімеңді жылыдай жап! — деді.
Себебі оның ойынша, «бастық тақия киеді, басы таз» деген сипаттама біреуді әжуалауға ұқсап кетуі мүмкін. «Абайла, бала» деген сөз оның аузынан жиі шығатын: шындықтың өзінен де қорқатын.
Жас жігіт өлеңдерін әкелгенде мен пікірімді ашық айттым: нашар екенін жеткізіп, қайтарып бердім. Жас талапкер шығып кеткен соң, Жәркембай маған дүрсе қоя берді: «Жылы сөйлеу керек еді... Алдымен мақтап, соңынан ғана түйіндеу керек... Ертең арыз жазса, алдымен соққы маған тиеді» деді.
Мен оған: жас адамды алдай алмайтынымды, жалған үмітке жетелегім келмейтінін айттым. Әдебиетке «ауыру» да бар; дер кезінде қатесін бетіне айту — кейде ең дұрыс ем. Бірақ Жәркембай үшін әділдік — қауіп.
Үрейдің шегіне жеткен сәт
Бір күні жұмысқа сәл кешігіп келсем, ол бөлме ішінде ерсілі-қарсылы жүр екен. Өңі құп-қу, тынысы тар. Мен «тыныштық па?» деп сұрадым. Ол: — Сен ешқайда кетуші болма. Менімен бірге осында бол! — деді.
Түскі асқа қоңырау соғылғанда кетуге ыңғайландым. Сонда ол етегіме жармасып: — Айналайын, кетпеші! — деді.
«Баскесер келеді»
Оның айтуынша, қазір қолында құлаштай пышағы бар бір «қылмыскер» келмек: отыз жетінші жылдары Жәркембай соған куә болып қол қойған екен, әлгі адам он жыл отырып, бостандыққа шығыпты-мыс. Жаңа ғана телефон шалып: «Күт, сойам» деген көрінеді.
Біз тықыршып күттік. Ақыры көрші мекемеде істейтін қылжақбас Шәлкембай деген тапал, сары жігіт кіріп келді. Ол мырс-мырс күліп, теріс айналды. Сонда ғана бәрін түсіндік: телефон соққан сол екен. Жәркембайдың боп-боз жүзіне қан жүгіре бастады.
Ауру іздеген адамның күні
Жәркембай тым күйгелек, тым уайымшыл. Біресе «белім ауырады», біресе «асқазаным ауырады» дейді. Қалтасы толы дәрі-дәрмек: түймедей қоңыр, сарғыш, ақ таблеткаларды күні бойы қылғытып жұтады. Кейде өзі де қай жері ауыратынын білмейді, бірақ «аурумын» деп кіртиіп отырады.
Медициналық кітаптарды көп оқиды да, аурулардың қысқаша анықтамасына қарап: «Менікi осыған ұқсайды» деп күдіктене береді. Ойға батып қажиды, тәбеті қашады, ұйқысы бұзылады. Белгісіз бір жұмбақ үрей үнемі төбесінен төніп тұрғандай.
Киім киісіндегі қайшылық
Ішінен жеңсіз жылы тон киіп алады. Сол тонның ішіне әдемі көгілдір галстугінің ұшы кіріп кетеді. Галстукке басылған көк теңіз, желкен, шағалалар — тамаша көрініс. Ал кішкентай жылы тонын да, үлкен қара пимасын да мамырға дейін тастамайды.
Ол аздап ішімдік те ішеді, бірақ ішкен сайын өз-өзін аңдиды: «Аузымнан иіс шығып тұрған жоқ па?» деп күдіктенеді. Адамға жақындамай, сонадайдан ойқастап жүреді. Дауылды күндері «ағаштың бұтағы төбеме сынып түседі» деп көшенің ортасымен жүреді. Тәртіп сақтаңыз деген ескертуді талай естіген.
Мансапқа құмар, бірақ қорқақ
Оның табиғаты қызық: мансапты, шенді, «жасыл креслоны» жақсы көреді, бірақ өзі қорқақ. Жиналыста белсенді сөйлеп алады да, соңынан түні бойы өкінеді: «Белдібайды сынап жібердім-ау» деп көз ілмейді. Яғни қолдан қорқыныш жасайды.
Бастықпен кездессе, жүрісі бұзылып, қалтаң-құлтаң етеді. Бастық ұзап кеткенше иіліп тұрып алады. Мекемеге таяғанда кілт тоқтап: — Ал, жігіттер, біртіндеп кірейік. Топ болып кірсек, ішіп жүр екен деп ойлап қалуы мүмкін... — дейді.
Жиналыстағы әшкере сөз
Бір жолы жалпы жиналыста Талқанбайды аямай сынады: «Үнемі ресторанда отырады, арақты сырамен араластырып ішеді, жақсы көретін тағамы — солянка, соңынан қара уылдырық жейді, Герасимның буфетінен шықпайды» деді.
Күтпеген сұрақ
Президиумда отырған біреу тосыннан:
— Қашан көрдіңіз?
— Кеше.
— Онда ол кісімен сіз де дастарқандас екенсіз ғой?
— Жо-жоқ, атай көрмеңіз.
— Ендеше, не жеп, не ішкенін қайдан білдіңіз?
— Сыйлаған соң, қайтейін!
— Кім?
— Талқанбай!
Жәркембай солбырап мінбеден түсті.
Ұсақ оғаштықтың үлкен көлеңкесі
Тек жан бағысты кәсіп еткен тірі жан «біздікі» дегеннен гөрі «менікі» деген сөзді көмекейі бүлкілдеп әдемі айтады. Шолақ белсенділік пен жағымпаздық — дәлелсіздіктің белгісі.
Адам басындағы кішігірім оғаш мінез бен қорқақтық — үлкен қылмыстың алғашқы бүршігі. Қорқақ адамның опасыз келетіні айдан анық: ол тұрақсыз. Онда шынайы достық болмайды. Қатер төнгенде өз махаббатын да қорғай алмайды. Өз-өзіне сенімін жоғалтқан, үрейден арылмаған қаңғалақ жанға өмірдің жылы шуағы қалай түссін?
Мұндай жанның қолы ілулі тұрған алтынға жетпесе, сөзсіз «жарақат жолдасын» табанына салып, жоғары көтерер еді. Біздің Жәркембай — үлкен өмірдің түсіп қалған кішкентай бұрандасы секілді: зырлап тұрған тетігінен айырылған темір жерге түскен соң, әрине, тот басады. Қандай аянышты.
Тағы да қоңырау
Күнделікті дағдысымен Жәркембай мұрнын шұқып отырды. Қағаз бетіне түскен қиқымын үрлеп жіберіп, қайта жазуға кірісті. Телефон шылдырлады. Бастық құлағын тосты.
Бір қателік — бір құлау
— Алло!.. Иә... Қойшы, шырағым. Қызметіме кедергі жасама... Жасым қырықтан асып барады. Ал сендер жап-жас бастарыңмен мені шабарман қылғыларың келеді...
— Немене?.. Сен әлгі су мұрын корректор бала емессің бе?.. Бұл қайдан?.. Министрліктен?!..
— Ойбай, ақсақал, кешіре көріңіз!.. Мен әлгі... Ләппай! Орныңнан алып тастаймын дейсіз бе?.. Ағатай, кешіре көріңіз... Бір білместік өтті...
— Садағаң кетейін, ағатай... Құлдық!.. Бес-алты қара домалағым бар еді... Қатыным науқас... Жан бағу мәселесі қалай болар екен, а?..
Ол тұтқаны сарт еткізіп тастады. Екі көзі адырайып, сылқ етіп орындыққа қонжия кетті.
Үйге барған күн
Екі күн болды, Жәркембай жұмысқа келмей қойды. Үйіне телефон соқтым. Әйелі күйеуінің науқас екенін айтты. Көңілін сұрай барып, жұмыстан кейін бірнешеуіміз үйіне кірдік.
Тапал бойлы, қызыл шырайлы келіншек есік ашты. Жәркембай төргі бөлмеде ыңқылдап төсекте жатыр. Басын ақ марлімен таңып тастапты. Көздері кіртиіп, төбе шашы үрпиіп қалған.
Бөлменің босап қалған қабырғасы
Бұрын қабырғада Крамскойдың «Бейтаныс әйел», Саврасовтың «Ұзақтар ұшып келді», Кенбаевтың «Асауға құрық салу» сияқты әдемі суреттері ілулі тұратын. Қазір ол суреттер көрінбейді. Үйдегі үлкен сағат та алынып тасталған. Әлде пәтерін айырбастамақ па — кім білсін, біз аң-таң болдық.
«Сүңгі түсіп кетті»
Сөзді Шәлкембай бастады: — Жәреке, халіңіз қалай? Басыңызға не болды?
Жәркембай күрсініп: — Алдың күні жаңа магазинге орнатылған темір құтыдағы телефон-автоматпен жұбайыммен сөйлесіп тұр едім, төбеме қолақпандай сүңгі түсіп кетті. Ес-түсімді білмеймін, ауруханадан бірақ шықтым. Дәрігерлер «миың шайқалған» дейді... — деді.
Сосын «сақтықта қорлық жоқ» дегенді алға тартып, қабырғада ілулі тұрған заттардың бәрін алдыртып тастағанын айтты. Тіпті әкесінің портретін де.
— Әй, Мәржапия, қайдасың?.. Мына балаларға шай қайнатып жібер!..
— Мәржапия, ана дәріні әкеп берші...
Қорытынды ой
Жәркембайдың тіршілігі — ұсақ үрейдің ұлғайып, күнделікті мінезге айналған көрінісі. Ол қауіптен қашамын деп, өмірдің өзінен қашады; сақтанамын деп, сән-салтанатты да, сенімді де, сөздің шындығын да біртіндеп сыпырып тастайды. Сөйтіп, ақырында өз үйінің қабырғасын да бос қалдырады.