Ағынтай жұдырығы
Ағынтай (туылған жылы белгісіз — 1672) — батыр, Есім мен Жәңгір хандардың сенімді серіктерінің бірі. Ол 1620 жылдан бастап жоңғарлармен болған ірі шайқастардың барлығына қатысып, талай рет қалмақ батырларымен жекпе-жекке шығып, үнемі мерейі үстем болған.
Дәуір
XVII ғасыр
Қайтыс болған жылы
1672
Одақтасы
Шапырашты Қарасай батыр
Нышан сөз
«Ағынтай жұдырық»
Шайқастары
1635: Жәңгір сұлтанды тұтқыннан құтқару
1635 жылы болған ірі шайқаста қалмақ қолына түскен Жәңгір сұлтанды Шапырашты Қарасай батыр мен арғын Ағынтай батыр тұтқыннан босатқан.
1643: Орбұлақ шайқасы
1643 жылы Орбұлақ өңіріне Батыр қонтайшы кек алып, 50 мың қолмен қазақ даласына енеді. Тосын хабардан Жәңгір хан қасына бар болғаны 600-ге жуық сардар жинап үлгереді. Аңыз-аңызға айналған осы аз қолдың әрқайсысы жүзге татитын батыр болғаны айтылады.
Сол 600 сарбаздың ішінде Қарасай мен Ағынтай да болып, жауға қарсы ұйымдасқан, жүйелі соғыс тәсілдерін қолдануда ерекше көзге түскен.
Қарсылас күш
50 000
Қорғаныс күші
~600
Нәтиже
Төтеп беру
1643–1644: Жорықтар мен соңғы ірі жеңіс
1643–1644 жылдары Ағынтай батыр Қарасай батырмен бірге бірқатар шайқастарға қатысып, жауға үнемі тойтарыс беріп, жас сарбаздарға үлгі болған.
1644 жылы, деректерде көрсетілгендей, екеуі 66–65 жас шамасында болған тұста жоңғарлардың 2000-ға жуық әскеріне тойтарыс беріп, жеңіске жеткені айтылады.
«Ағынтай жұдырығы»
Аңыздарда Ағынтай батырдың орасан зор қара күш иесі екені айтылады. Оның жұдырығы тигенді сау қалдырмаған деген түсінік халық жадында сақталып, жұдырығы қатты, қайратты адамды «Ағынтай жұдырық» деп атау қалыптасқан.
Тіркес мағынасы
Қайраты басым, соққысы қатты адамға берілетін халықтық теңеу.
Қарасай мен Ағынтай батырлардың мемориалдық кешені
Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы аумағы шамамен 9,6 мың шаршы шақырым. Осы өңір қазақ руханиятына Шоқан Уәлиханов, Ақан сері, Орынбай Бертұлы сынды ірі тұлғаларды сыйлаған. XVII ғасырда бұл аймақты Есім хан бастаған ел қорғаны — шапырашты Қарасай және арғын Ағынтай батырлар қорғағаны айтылады.
Екі батыр да Айыртау ауданындағы Құлшынбай төбесіне жерленген. Кейін бұл жерде 1999 жылы кесене мен мемориалдық кешен салынған.
Кешеннің мәні
Кесене Қазақстан халқының достығы мен бірлігінің нышаны ретінде сипатталады. Биік төбеден Көкше таулары мен көлдер көмкерген Айыртау даласының көрінісі ашылады.
Сәулеттік сипат
Кешенде конус тәрізді 16 метрлік мұнаралар және оларды байланыстыратын мешіт бар екені айтылады.
Қазба деректері мен келушілер
- Бұл жерде жауынгерлердің көптеген молалары бар екені көрсетіледі.
- Қазба жұмыстарында бойы шамамен 2 метр болған жауынгердің мүрдесі және жанында ауыр семсер табылғаны айтылады.
- Кешенге жыл сайын елдің түкпір-түкпірінен және шетелден қонақтар келеді; Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың мұнда екі рет болғаны аталады.
Ағынтай мен Қарасай батырдың достығы
Арғын Ағынтай батыр мен Шапырашты Қарасай батырдың қашан танысып, қалайша айырылмас дос болғанын нақты дерек аз болғандықтан дөп басып айту қиын. Дегенмен олардың айрықша достығын сол дәуірде өмір сүрген Матай бидің ілтипатпен жазып қалдырғаны айтылады.
Жекпе-жек
Нақты саны белгісіз, аз болмағаны меңзеледі
Ірі соғысқа кіруі
Екеуі де 200 ретке жуық қатысқан делінеді
Жерленген жері
1670 жылы Шапырашты Қарасай батыр егде тартқан шағында досы Ағынтай батырдың еліне келіп, бір жылдан кейін қайтыс болғаны айтылады. Ал Ағынтай батыр 1672 жылы дүниеден өткен.
Екеуі де Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданының Құлшынбай-төбе шоқысында бір зиратқа жерленген.
Дереккөздер
- Айбын. Энциклопедия. Бас ред. Б.Ө. Жақып. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2011. — 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х.