Байдалы Бекшеұлы (1725 - 1820) - би, шешен
Би һәм шешен ретінде қалыптасуы
Байдалы Бекшеұлы (1725—1820) — қазақтың белгілі билерінің бірі, шебер шешен. Ол қазіргі Қарағанды облысының Жаңаарқа өңірін қоныс еткен, кейін Көкшетау, Баянауыл, Ерейментау аймақтарында өмір сүрген. Жастайынан ауыл арасындағы дау-дамайға араласып, билік айтып, ел ісіне ерте араласқаны оның беделін күшейтті.
Абылай хан тұсындағы орны
Байдалы би — Абылай ханның жанындағы сегіз бидің бірі, хан кеңесінің мүшесі. Кейін Уәли ханға да би болған.
Дауды шешудегі беделі
Ел дауы, жер дауы, жесір дауы секілді күрделі тартыстардың талайы Байдалы бидің алдында шешімін тауып отырған. Өзге билер де оның кесіміне тоқтаған.
«Сегіз бидің ішіндегі семіз биім»
Абылай ханның Байдалыға қарата айтқан «сегіз биім, сегіз бидің ішінде семіз биім» деген сөзі оның дене бітіміне емес, ақыл-парасатына, шешендік тапқырлығына меңзелгені айтылады.
«Абылай аспас сары бел»: бір даудың мәнісі
Ел ішінде тараған «Абылай аспас сары бел» деген қанатты сөз Байдалы бидің өткір уәжімен байланыстырылады. Әңгіме желісінде Аралбайдан туған Бөйтелі (Бәйтелі) батыр төре тұқымынан адам өлтіріп, құн дауына іліккені айтылады. Абылай хан билерін жинап, құныкерге өлім жазасын бұйыратынын хабарлайды.
Кілт сәт
Сол жиында Бәйтелі батыр ханның сегіз биінің бірі әрі жақын ағайыны Байдалыға жалтақтай қарағанда, би: «Несіне қарайсың, лақ құрлы жоқсың ба? Бауыздайын деп жатқанда ол да бақырады ғой», — дейді. Бұл сөздің астарын хан да аңғарып, өлім жазасын тоқтатады.
Дауды таразылауда «Жеті жарғыдағы» құн төлеу тәртібі еске алынады. Жиналған билер бастапқыда төре тұқымының құнына екі есе құн кесуді жақтайды. Сонда Байдалы би мәселені тереңірек пайымдатып, ханға ой салатын сауал қояды.
Байдалы бидің дәлелі
Байдалы би: «Тақсыр хан ием, есік алдында сіздің торы төбел тұлпарыңыз байлаулы тұр. Соның төбеліндегі түгі көп пе, жоқ әлде тұла бойындағы түгі көп пе?» — деп сұрайды. Абылай: «Әрине, тұла бойындағы түгі көп», — дейді.
Сонда би: «Төре тұқымы ат төбеліндей аз» екенін меңзеп, екі құн төлеу талабын ел ішін дүрліктіретін ауыр салмаққа айналдыруы мүмкін екенін айтады: бұқара қарсы көтерілсе, хандық билікке де қатер төнетінін ескертеді.
Осы уәжбен Байдалы би: «Адамнан адамның артықшылығы жоқ, төре тұқымына екі құн төлей алмаймыз» деп кесім айтады. Қоса, дауласқан жақтың төрелік мәртебесіне қатысты күмән келтіріп, толық құн емес, жарты құн төлеуді ұсынады.
Ақырында Абылай хан Байдалы бидің байламына тоқтап, оны тағы да «сегіз бидің ішіндегі семіз биім» деп атайды. Осы даудан кейін Байдалыға қатысты «Абылай аспас сары бел» тіркесі ел жадында сақталып қалған деседі.
Ұрпақ өрбітуі
Байдалы Бекшеұлынан Сабдалы, Дербісал, Байғара (аналары — Қасқарау), Балтақара, Баби, Майкөз, Қосдәуір (аналары — Маңқан) атты ұрпақ тараған.
Өнегесі
Байдалы би жастайынан билер, бектер, хандар маңында жүріп, аталы сөз бен баталы биліктен өнеге алған. Оның мұрасы — әділ кесім, салмақты сөз, ел бірлігін ойлаған парасат. Нақылдары мен шешендігі халық жадында бүгінге дейін сақталып келеді.