ЕСЕНБЕРЛИН РОМАНЫНДАҒЫ АЛАШ РУХЫ
І. Есенберлин романындағы Алаш рухы
Құныпия Алпысбаев, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы
Халық ғұмыры — тарихи дамудың диалектикалық заңдылығын танытатын басты нысана. Дәуірлер сипатына үңіле отырып, табиғи дамудың белестерін, алынған асулар мен шыққан биіктерді пайымдауға, кешегі мен бүгіннің арақатынасын ажыратуға болады. Кей елдердің тарихын қаламмен хаттап, қағазға түйіп қойғанына қызыға да, қызғана да қарайсың.
Хаттаулы тарих — халық болмысының рухани-мәдени өрісіне берілген төлқұжат. Әлемдік дамуда «кімнің-кім болғанын» сараптар тұста мұндай елдің ұтары көп. Қазақ оқығандарының ХХ ғасырдың алғашқы кезеңінен бастап тарихи деректерге ден қоя бастауы да осы қажеттіліктен туған.
Әдебиет пен тарихтың тоғысы
Ұлт тарихының мәнді тұстары А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Дулатов, Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, Ж. Досмұхамедов, С. Сейфуллин, М. Әуезов шығармаларында қамтыла бастады. Сол дәуірдегі әдебиеттану еңбектері де қазақ тарихының әдебиеттегі көрінісін әр қырынан талдады. Бұл — көркем әдебиет пен тарихтың арақатынасы қазақ әдебиеттануында ежелден өзекті мәселе екенін көрсетеді.
Алайда терең ақиқатты жүйелеп, ұлттық ғұмырнаманың әлемдік дамудағы дара тұстарын ашуға талпыныс жасағандарға тар заманның тұсауы салынды. Ұлт тарихының шындығынан жасқану коммунистік идеологияның қуатты құралдарының біріне айналды. Дегенмен халық зердесі бұғауға да, бұрауға да көнбейтін қуат: ол ешқашан ұмытшақтық дертіне ұшыраған емес.
Халық зердесі және қаламгер парызы
Зерденің зерлі нұсқаларына әділет өлшемімен үңілу — халықтың қанатты перзенттеріне жүктелер міндет. Осы міндеттің үдесінен алғашқылардың бірі болып Ілияс Есенберлин шықты.
Есенберлин эпопеясының тарихи ерлігі
Ілияс Есенберлиннің алты кітаптан тұратын тарихи эпопеясы тарихты көркем пайымдаудың, әдебиеттегі алаштық мақсат пен ұлттық рух көрінісінің үздік үлгілерінің бірі болып қалды. Жазушының «Көшпенділер» тарихи трилогиясы халық өмірінің сан алуан қырын кең қамтуымен, қазақ тарихының кемеңгер тұлғаларының бейнесін сомдауымен ерекшеленеді. Бұл еңбекті хандық дәуірдегі қазақ өмірінің энциклопедиясы деу орынды.
Одақ көлемінде бұған дейін де іргелі тарихи романдар жазылғаны белгілі. Бірақ көп жағдайда авторлар кейіпкерді қалай сомдаса да, идеология тарапынан қысым көрмей, еркін көсілді. Есенберлиннің жағдайы мұндай болған жоқ: қазақ батырлары мен хандары, шешен билерінің тұлғасын дәріптеуге қатаң тыйым салынған тұста ұлттық тарих туралы кең құлашты шығарма жазу — жай ерлік емес, қаламгердің саяси жеңісі еді.
Тыйым салынған кеңістік
Қазақ тарихын «Ұлы Октябрьден бастау алады» дейтін түсінік үстем болған шақта өткен дәуірді сөз ету — қауіпті әрекет еді.
Көркем шындықтың күші
Трилогия тарихтың бұрмаланған беттерін тікелей айыптамай-ақ, өмір ағысының басқа арнаға бұрылғанын көркем тілмен ұқтырды.
Ұлттық өзін-өзі тану
Шығарма қазақтың кім екені, қашан және қалай қалыптасқаны, ұлт ретінде танылу мүмкіндігі туралы үлкен сұрақтарға жауап іздетті.
Есенберлин Қазақстанның Ресейге қосылу процесін біржақты ұранға сыйғызбай, оның күрделі сипатын көрсетуге ұмтылды. Әбілқайыр, Барақ, Абылай секілді әртүрлі көзқарастағы билеушілердің іс-әрекеттері арқылы тарихи таңдау мен тәуекел табиғатын ашты. Роман желісінде тарихи-деректік сипат пен романтикалық леп қатар өрілді.
Көркемдік тәсіл және жанрлық синтез
І. Есенберлин — тарихи деректерді терең меңгерген сөз зергері. Оның шығармаларындағы поэтикалық қуат пен заман шындығы өзара сабақтасып, тарихи тұрғыдан нанымды көрінеді. Кейіпкер мінезі мен оқиға арқауы көбіне қоршаған ортаның заңдылығынан туындайды; көркем қиялмен астасқан тұстары да шынайы әсер береді.
«Көшпенділер» мен «Алтын Орда» трилогияларын ғылыми ой мен шығармашылық қиялдың нәтижелі синтезі деуге болады. Бұл туындыларда халықтың езгіге, бұғауға, қорлыққа көнбей, бостандық пен теңдік үшін күресуі кең тыныспен суреттеледі; оптимистік, күрескерлік идея өзекке айналады.
Үш арна: эпопеялық жаңалықтың өзегі
1) Тарихи тұлғаны тірілту
Аңыз көмескілеген бейнелерді психологиялық және тарихи қисынмен қайта жандандырып, тұлғалық болмысын айқындау.
2) Мақсат бірлігі мен рух беріктігі
Катаклизмдер дәуірінде жеке ерік пен халықтық әрекеттің үйлесуінен туатын тарихи сабақтарды көрсету.
3) Жанрлық қуаттардың жымдасуы
Шежіре, аңыз, мифтік сарын мен деректің бір арнаға тоғысуы; куәсіз оқиғаны нанымды қылу.
Шығарманың кей тұстары тарих оқулығына ұқсап кететіні де бар. Алайда мұны «тарихы қалың, оқулығы жұқа» елдің өткенінен толыққанды хабар беру ниетінен туған саналы тәсіл деп түсінген жөн: бұл — белгілі бір дәуір туралы алғашқы ірі барлау болатын.
«Қаһар» және уақытпен жарысқан жауапкершілік
Жазушы тарихи эпопеяны соңғы кітаптан — «Қаһардан» бастауының себебін архив деректерінің молдығымен ғана емес, қамтылар дәуір ауқымының кеңдігімен және «барлығын жазып шығуға ғұмырым жете ме?» деген күдікпен де түсіндірген. Оның ойындағы басты «темірқазық» — ең негізгі идеясын айқын көрсететін өзек болуы керек еді.
Бұл роман кезінде қазақ зиялыларының басына қатер төндірген тақырыптармен сабақтас болатын. Е. Бекмахановтың тағдыры, М. Әуезовтің Кенесары тақырыбына байланысты көрген қысымы — соның куәсі. Соған қарамастан халық шығарманы қабылдап, суреткерді жала мен алакөз пікірден арашалап алды.
Алтын Орда: билік пен халық тағдыры
Есенберлин тарих қойнауына тереңдеп, ХІІІ–ХV ғасырлар аралығын шежірелейтін «Алтын Орда» трилогиясын жазды. Мұнда танымдық-философиялық қарым кең, көркемдік ауқым мол. Автор даңқ пен байлықтың көбіне қарапайым халықтың қаны мен жасымен суарылатынын дәл бейнелейді.
Қарудың күші мен зорлыққа сүйенген биліктің ұзаққа бармайтыны, хандардың алауыздығы мен бақталастығы, азғындауы, езілгендердің күреске шығуы, үздіксіз соғыстар мен жазықсыз қырылған халық тағдыры шынайы суреттеледі. «Алтын Орда» — бұлдыр елес не жалаң атау ғана емес, нақты құрамы мен билеу жүйесі бар мемлекет екені көркем дәлдікпен танытылады.
Қорытынды мән
Халық қолдамаған, бейбітшілікке, еңбекке, әділетке негізделмеген биліктің ғұмыры ұзақ болмайды. Есенберлиннің тарихи романдары осы ақиқатты көркем ойдың тілімен ұғындырады.