Орта жүз қазақтарының отаршылдыққа қарсы бағытталған бас көтерулері 1822 жылы Сібір қырғыздары туралы жарғыдан басталады
Отаршылдық қысым және көтерілістің бастау көздері
Орта жүз қазақтарының отаршылдыққа қарсы бас көтерулері 1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы жарғыдан» кейін айқын күшейді. Жергілікті басқару жүйесінің өзгеруі, бекіністер желісінің кеңеюі және жайылымдардың тарылуы қазақ қоғамындағы наразылықты тереңдетті.
Күрестің жаңа кезеңі
1837 жылдың жазында Абылай ханның немересі, Қасымның ұлы Кенесары бастаған жаңа әрі қуатты көтеріліс басталды. Кенесары күресті екі майданда жүргізуге бел буды: патшалық Ресейге қарсы және Орта Азия хандықтарына қарсы, әсіресе қазақтардың бір бөлігін тәуелді күйде ұстаған Қоқан билігіне қарсы.
1837–1838: Жасақтардың бірігуі және Ақмолаға шабуыл
Қарулы көтеріліс қарсаңында Қасым мен Кенесары Орта жүз жеріндегі бекіністер жүйесін жоюды талап етіп, Сібір басшыларына бірнеше рет хат жолдағанымен, жауап болмады. 1837 жылдың көктемінде Кенесары шағын жасағымен Ақмола округінің шекарасына жетіп, көп ұзамай оның туы астына қазақтар жаппай жинала бастады.
Негізгі тұлғалар
- Наурызбай, Әбілғазы, Бопай ханым
- Ағыбай, Жанайдар, Иман, Жоламан, Бұқарбай батырлар
Алғашқы динамика
Көтерілістің бастапқы сатысында өз мүддесін көздеген, сондай-ақ Кенесарыдан қауіптенген кейбір орыс қызметіндегі сұлтандар мен билердің бір бөлігі де қозғалысқа уақытша қосылды.
1837 жылдың жазында Кенесары Чириковтың жазалаушы отрядын талқандап, Ақмола, Көкшетау, Қарқаралы және Баянауыл округтерінің аумақтарына ықпалын күшейтті. 1838 жылдың басында бытыраңқы қазақ жасақтары оның қол астына біріккен соң, Кенесары Батыс Сібір губернаторы Горчаковқа арнайы елшілік жіберіп, бекініс пункттерін жоюды және тартып алынған жайылымдарды қайтаруды талап етті. Алайда елшілерді жолда ұстап, жазалаушылар тұтқындады. Бұдан кейін көтеріліс қайтадан қарқынды сипат алды.
Ақмола бекінісі түбіндегі шешуші эпизод
1838 жылдың жазында көтерілісшілер әскер старшинасы Симоновтың отрядын талқандады. Кенесарының жасағы Ақмола бекінісінің маңына шоғырланып, 7 тамыз күні бекініске қиян-кескі тікелей шабуыл жасады. Шабуыл барысында бекіністегі құрылыстар өртелді.
Осыдан кейін күз бойы қазақ жасақтары партизандық күресті жалғастырып, Ресейге жақтас сұлтандардың ауылдарына соққы беріп, байланыс тораптарын үзіп, приказдар мен пикеттерге және разъездерге жүйелі шабуылдар ұйымдастырды.
Күзде Кенесары ауылдары Кіші жүздің Жоламан батыр бастаған жасақтарымен бірігу мақсатында Торғай мен Ырғыз өзендерінің бойына қарай көшті. 1838 жылдың соңынан бастап бұл өңірлер негізгі тірек базасына айналып, Кенесары әскері Орта және Кіші жүздің көптеген руларына арқа сүйеді.
1840–1841: Бітім, кешірім және хандықтың жаңғыруы
Жазалаушы экспедициялардың нәтижесіздігін көрген Орынбор әкімшілігі қазақтармен уақытша бітімге келуге мәжбүр болды. 1840 жылы патша үкіметі Кенесарыға кешірім жариялап, оның туыстарын тұтқыннан босатты, ал жазалау жорықтары уақытша тоқтатылды. Хан мен орыс әкімшілігі арасында келіссөздер жүргізілді.
1841 жылы қазақ мемлекеттігін қайта жаңғырту талабымен азаттық күрестің жаңа сатысы басталды. Ұлытауда қазақ рулары өкілдерінің кеңесі Кенесарыны хан сайлады.
Кенесары ханның реформалары
Басқару және сот
- Хан маңында кеңесші орган ретінде Хан кеңесі құрылды.
- Салық, әскери даярлық және мәмілегерлік істерге жауапты қызметтер ұйымдастырылды.
- Жасауылдар хан бұйрықтарының орындалуын қадағалады.
- Сот ісімен тек ханның рұқсаты бар билер айналысты.
Салық және әскер
- Көшпелі елден зекет, егіншіден ұшыр салығы алынды.
- Бағынған рулар орыс және қоқан қазынасына төленетін салықтардан босатылды.
- Әскер қайта құрылды: артиллерия пайда болды, жаяу әскер дағдылары игеріле бастады.
- Ерекшелік белгілері мен жауынгерлерді марапаттау тәртібі енгізілді.
Көтеріліс күшейген кезеңде хан тәртіпті, жақсы үйретілген және жинақы, саны 20 мыңға дейін жететін атты әскер жасақтай алды. Тұтқынға түскен және қашқын солдаттар мен офицерлер арқылы Кенесары орыс тактикасының кейбір негіздерін меңгерді.
1843–1845: Қақтығыстың қайта жандануы
Даладағы әскери қимылдар 1843 жылы қайта жанданды. Полковник Бизанов басқарған 5000 адамдық отряд Сахарная бекінісінен шықса, басқа отрядтар Омбыдан, Қызылжардан (Петропавл) және Қарқаралыдан аттанды. Тобыл жағынан патша үкіметіне берілген сұлтан Ахмет Жантөриннің қазақ жасағы да қозғалды.
Кенесары шайқастарда Бизановтың отрядын әбден титықтатып, 1843 жылдың қыркүйегінде оны Орскіге шегінуге мәжбүр етті. 1845 жылдың күзінде орыс әскерлері және патша үкіметіне берілген аға сұлтандардың жасақтары Кенесары ауылдарына жаңа шабуылдар жасады.
1846–1847: Үш майдандағы ауыр соғыс және соңғы шайқас
Оңтүстікке шегіне отырып, хан Ресей әскерімен күресті тоқтатпады, бірақ негізгі күшті Қоқанға қарсы соғысқа жұмылдырды. Жанқожа Нұрмұхамедұлымен бірлесе отырып, Кенесары Қоқан ықпалындағы қазақ руларының бір бөлігін азат етуге кірісті.
1846 жылдың қысында Кенесары жасақтары Іле өзені бойындағы және Алатау баурайындағы Ұлы жүз қоныстарына жетті. Ол қырғыз манаптарын Ресей мен Қоқанға қарсы ортақ күреске шақырды. Алайда Ормон манап бастаған қырғыздар бұл ұсынысты қабылдамай, Кенесарыға қарасты ауылдарға шабуыл жасай бастады. Осылайша қоқан әскерлеріне, қырғыз жасақтарына және орыс отрядтарына қарсы үш майданда ауыр соғыс өршіді.
Кекілі тауы маңындағы трагедиялық түйін
1847 жылы Кенесары жасақтары қырғыз шекарасына жақындаған кезде орасан қиындықтарға тап болды: жер жағдайын толық білмеу, екі жақ арасындағы жаугершілік және қырғыз, қоқан, орыс отрядтарының біріккен қимылдары жеңіліске әкелді. Соңғы шайқас Пішпекке таяу Кекілі тауында өтті. Тау ішінде қазақ жасақтары қоршауға түсіп, Кенесары тұтқынға алынды.
Өлім алдында Кенесары қырғыз манаптарына тағы да жаулықты тоқтатып, ортақ жауға қарсы күш біріктіруді ұсынды. Бірақ бұл жолы да ұсыныс қабылданбады. Кейін Батыс Сібір генерал-губернаторы Горчаков соғыста көзге түскен қырғыз манаптарын марапаттап, ал Кенесарыны өлтірген манап Қалиғұл Әлібековке құрмет хатын тапсырып, күміс медаль берді.
Тарихи маңызы
Кенесары Қасымұлы көтерілісі Ресей отаршылдығына қарсы бағытталған қазақ халқының ең ірі ұлт-азаттық қозғалыстарының бірі болды. Көшпелі қауым он жыл бойы тәуелсіздік пен еркіндікті қорғап, мұздай қаруланған империялық әскерге қарсы күресті және өз хандығын, соңғы ханын сақтап қалуға ұмтылды.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы