Бер торғайымды
Бір балапанның үрейі
Қолында аша ағашы бар, сұр кепкалы бала жақындай түссе де, балапан торғай бейқам отыра берді. Тек аяғының дәл астындағы шарбақ ағашы сақ ете түскенде ғана селк етіп, шошып қалды. Жантас екінші рет атып үлгергенше, балапан торғай жөнелді де кетті.
Балапан алысқа шырқап ұша алмайтын. Кешенің ар жақ бетіндегі бір шоқ талға талып, әрең жетіп қонды. Жүрегі кеудесіне сыймай дүрс-дүрс соқты. Әккі Жантас ентелеп тағы жетті: рогаткасын жүгіріп келе жатып оқтап алып, қалт тоқтап атты. Тас зу етіп, балапанның төбесін жалап өтті. Ол көзін жыпылық еткізіп, бұға қалды да, қайта ұша жөнелді.
Қуғын және құлау
Жантас балапан торғайдың қыр соңынан қалмай, ауылды шыр айналдырып қуа берді. Өкпесі өшіп, әлсіреген балапанда енді көтеріліп ұшуға хал қалмады. Үрейі ұшқан торғай жүнін үрпитіп, дуалға жабыса түсті. Әлсіз аяқтары сырғанақтап, сүрініп құлай беріп, «Аяшы! Атпашы!» деп жалынғандай шыр-шыр етті.
Бірақ безбүйрек Жантас құлақ аспады. Қол созым жерде тұрып атқылай бастады. Сол сәтте Жантастың арт жағынан: «Әй, ол немене?» — деген дауыс саңқ ете қалды. Жалт қараса, Қожа жүгіріп келеді екен.
Жантас балапанды тағы бір атып жіберді. Бұл жолғы тас жауыз ниетін құптағандай дәл тиіп, балапан торғайды домалатып түсірді.
Қожаның мейірімі
— Байғұсым-ай! Өліп қалар ма екенсің!
Қожа торғайды алақанына алып, екінші қолына аударып салды. Аузын ақырын ашып үрледі. Балапанның кілегейлене жабылған көзі жылтырап қайта ашылды. Тыпыр-тыпыр еткен нәзік аяқтары Қожаның алақанын жыбырлатты. Бірнеше минуттан кейін жан шақырып, тұруға әрекеттенді. Қожа қуанып кетті.
Балапан ұшамын деп оқыс ұмтылып, торс етіп жерге құлады. Сонда ғана Қожа оның бір қанаты салбырап, жарақаттанғанын байқады.
Үй ішіндегі арпалыс
Қожа торғайды мәпелеп үйге әкелді. Газет бетіне нанның үгіндісін сеуіп, тұмсығын апарып «же» дегендей етті. Бірақ балапан торғай жемек түгіл, басын оңды-солды жалт-жалт бұрып, татып алмады. Қожа босатып қоя бергенде, ол жорғалап барып кереуеттің астына кіріп кетті.
Жантастың талабы
Тыстан жылаған дауыс естілді — Жантастың даусы. Қожа жүгіріп шықты.
— Не керек саған?
— Бер торғайымды.
— Бермеймін. Ол сенікі емес.
Анасының жауабы
Жантас апасына шағым айтқанымен, қолпаш таба алмады.
— Тәйт! Арыз айтқаннан басқа осы сенің білерің бар ма?
Өзің жайыңа жүрсең, Қожа саған тимейді. Жыламай аулақ кет.
Тауы шағылған қиқар Жантас ыза буып қайта келді. Бірақ Қожа тайсалмады: екі иығынан қапсыра ұстап, дедектеткен бойда есіктен бір-ақ ытқытып шығарды.
Жаңа ұя: торлы жәшік
Түні бойы балапан тырп еткен жоқ. Ертеңінде Қожа оған жаңа пәтер жасады: кәмпиттен босаған шағын жәшікке темір тордан төбе шегелеп, кішкентай ашпалы есікше орнатты. Балапан торғайды соған кіргізіп, тиекшесін іліп қойды да, жәшікті террасаға шығарып, терезенің дәл алдына қойды.
Күншуақ дүние балапанды бірден сергітті. Бақтың түкпір жағындағы мәуелі шие ағашының бұтағында отырған торғайлардың думаны оны еліктірді. Бір сәтке ол өзінің мүшкіл халін ұмытып, ұша жөнелмек болды. Бірақ торға соғылып құлап түсті де, жаралы топшысын қайта ауыртып алды. Көз алдына сұр кепкалы, қолында аша ағашы бар бала елестей кетті.
Сауығу және сенім
Түс ауа мектептен қайтқан Қожа жәшік түбіндегі нан қоқымын тыпың-тыпың теріп жеп жатқан торғайды көрді. Ол осылайша жем жейтін, табақшаға құйылған судан ішетін болды. Суды кәдімгі торғайларша ішеді: тұмсығын батырып алады да, кілт жоғары көтеріп, өңешіне құяды.
Арада бір аптадай уақыт өтті. Торғай тыңайып, есейді. Жүні құлпырып, арқа тұсы күдістеніп, ірі тұлғалы кәдімгі қара жағал қораз торғай кейпіне келді. Топшысының ауырғаны да басылды.
Қоштасу: сақина және еркіндік
Қожаның әжесі мейірбан еді. Ол немересіне қайта-қайта: «Сен жібер бұл бейшараны. Өзіңді өстіп қамап қойса, жақсы көрер ме едің?» — деп қоя бермеді.
Ақыры Қожа көнді. Босатар алдында: «Тағы бір кездессең, мен сені танитын болайын» — деп, торғайдың аяғына қалайыдан сақина кигізді. Сосын тұмсығынан шөп еткізіп сүйіп, әуелетіп ұшырып жіберді. Торғай біртін-біртін биіктеп, бұлдырап көрінбей кетті.
Қайта оралу: достықтың белгісі
Ертеңіне таңертең тысқа шығып бара жатып, Қожаның көзі террасадағы үйшік-жәшікке түсті. Ішіндегі торғайды көріп, кілт тұра қалды: сол — дәл өзі. Аяғында жарқыраған қалайы сақина.
Аяулы досымен қайта табысқандай, Қожаның жүрегі қуанышқа толды. Торғай ашық қалған есікшеден еніп алып, жемін жеп, суын ішіп, сайраңдап жүр. Ол осылайша өздігінен асыранды торғайға айналды: әлсін-әлсін ұшып кеп кіріп, Қожа әзірлеп қойған сый-сыбағаға бөгіп, қайта сайранға ұшып кетеді. Кіріп-шығып жүрген адамдардан да именбейді.
Кейде бөтегесі томпайып, тойып алған соң үйшігінің үстінде қонақтап отырып, құбылтып жыр шертетіні де бар.
Жоғалу
Арада жарты ай шамасы өтті. Бір күні таңертең торғай көрінбеді. Қожа жемі мен суын әзірлеп қойып, сабағына кетті. Қайтып келсе, бәрі сол қаз қалпында: ешқандай із түспеген.
— Әже, торғайым келді ме? Байқадың ба?
— Көре алмадым. Сол сірә, келген жоқ-ау деймін, — деп жауап берді әжесі.
Қожа елегізіп, торғайын көп күтті. Бірақ торғай осылайша зым-зия ғайып болды.
Өзіңді ажалдан арашалап қалған Қожа досыңды ұмытып, мекен ауыстырып басқа жаққа ұшып кеттің бе? Әлде түбіңе Жантас секілді сотқар біреу жетті ме?
Қайда, қайдасың сен, балапан торғай?!