Қазақ мәдениеті

Сәбит Мұқанұлы Мұқанов (1900, бұрынғы Ақмола губерниясы, Қызылжар уезі — 1973) — қазақтың көрнекті жазушысы, қоғам қайраткері, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі. Ол 1936–1937 және 1943–1952 жылдары Қазақстан Жазушылар одағын басқарды.

Жазушының тағдыры ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамының күрделі өзгерістерімен тығыз қабыса өрілді: кедейліктен басталған өмір жолы ағартушылыққа, әдебиетке, мемлекет және мәдениет ісіне ұласты.

Сәбит қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданындағы Жаманшұбар ауылында (бұрынғы Ақмола губерниясы, Қызылжар уезі) кедей отбасында дүниеге келді. Жеті жасында әкесі Мұқаннан, сегіз жасында анасынан айырылып, ағасы Мұстафаның қолында өседі.

Жетімдіктің тауқыметі ерте есейтті: он жасынан бастап күнкөріс үшін әртүрлі жұмыс істеді — отыншы, сушы, қойшы, жылқышы болды. Жоқшылық салдарынан жүйелі оқу мүмкіндігі шектеулі болса да, «оқысам, білсем» деген талпынысы бір сәт те бәсеңдеген жоқ.

Ол ауыл молдаларынан хат танып, он бес жасында қисса-дастандарды еркін оқитын деңгейге жетті. Татар молдаларынан дәріс ала жүріп, «Ләйлі—Мәжнүн», «Алпамыс», «Ер Тарғын» сияқты жырлармен, сондай-ақ Ғабдолла Тоқай шығармаларымен танысып, көпшілігін ауыл ішінде жатқа айтып жүрді. Осы ортада өлең шығаруға талаптанып, «өлеңші бала» атанды.

1909 жылы жарық көрген Абай өлеңдерімен танысуы оның ақындық бағытын айқындап, поэзияға деген құштарлығын күшейтті. Халық жырын жаттап, мақамдап айту дәстүрі кейінгі көркемдік әлемінің маңызды арқауына айналды.

1918 жылдың күзінде Омбыдағы мұғалімдер курсына түсіп, бір жыл оқиды. Осы кезеңде «Көңілім» (1917), «Зарығу» (1918), «Жоқшылыққа» (1918) тәрізді өлеңдерін жазады. Білім ала жүріп, М.Жұмабаевқа хатшылық етіп, оның лекцияларын қағазға түсірді; өз өлеңдерін де Мағжанға оқып, ақындық машығын жетілдіреді.

Курсты тәмамдаған соң ауылда мұғалім болып, жергілікті кеңес жұмысына белсене араласты. 1920 жылы БК(б)П қатарына өтіп, 1921–1922 жылдары Петропавл қалалық партия комитетінде қызмет атқарды. Осы уақытта оның өлеңдері мен мақалалары «Еңбекші қазақ», «Жас қайрат», «Лениншіл жас» газеттері мен «Қызыл Қазақстан», «Әйел теңдігі» журналдарында жиі жарияланды.

1922–1926 жылдары Орынбордағы жұмысшылар факультетінде (рабфак) оқып, орыс әдебиеті классиктерімен кеңірек танысты. Кейін баспасөз бен баспа саласында еңбек етті: «Еңбекші қазақ» газетінде бөлім басқарды, Қазақстан Мемлекеттік баспасының бас редакторы болды (1926–1928).

1928 жылы Ленинград университетінің филология факультетіне түсіп, кейін отбасы жағдайына байланысты Петропавлға оралады. Мұнда «Кеңес ауылы» газетінің редакторы әрі жазушылар бөлімінің жетекшісі қызметін атқарады. 1930 жылы жергілікті қаламгерлер шығармалары негізінде «Жарыс» альманахын шығарып, өңірлік әдеби ұйымдарға үлгі көрсетті.

1932 жылы Мәскеудегі Қызыл профессорлар институтының әдебиет бөліміне оқуға түсіп, 1935 жылы бітіреді. Осы жылдары редакторлық қызметтерді жалғастырып, 1936–1937 және 1943–1952 жылдары Қазақстан Жазушылар одағын басқарды. 1937–1941 жылдары ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) профессор болып, қазақ әдебиетінен дәріс оқыды.

Сәбит Мұқанов әр кезеңде түрлі жанрда қалам тербеді. Жиырмасыншы жылдары поэмаларымен, кейін прозалық және драмалық туындыларымен кең танылды. Соғыс жылдарында азаматтық-саяси лириканы күшейтіп, елдік рух пен қоғамдық жауапкершілік тақырыптарын алға шығарды.

«Менің мектептерім» шығармасында автор өз өмір өткелдерін әңгімелей отырып, революцияға дейінгі қазақ ауылының тұрмыс-тіршілігін, әлеуметтік теңсіздікті, кедей шаруаның күйін бейнелейді. Балалық шағын шола отырып, ауыл ішіндегі қайшылықтар мен қоғамдағы қыспақты нақты адам тағдырлары арқылы көрсетеді.

Мемуарлық табиғатына сай бұл туындыларда оқиғалар үздіксіз бір ғана сюжеттік арнаға байланбайды. Соған қарамастан, негізгі кейіпкердің (авторлық «меннің») өмірге тікелей араласуы арқылы дәуірдің тынысы, әдет-ғұрып, салт-сана, әлеуметтік қатынастар анық көрінеді.

«Өмір мектебінде» қала мен ауыл өмірі қатар суреттеліп, Октябрь революциясынан кейінгі жаңалықтар, Қазақстанда кеңес өкіметінің орнығуы, ағарту ісі мен кооператив қозғалысы сияқты өзекті мәселелер кең қамтылады. Шығарма эпизодтары қоғамдық өмірдегі ірі оқиғалардың лебін сездіреді.

Сәбит Мұқановтың әдебиетке әкелген ірі жаңалықтарының бірі — қазақ кеңес әдебиетіндегі өлеңмен жазылған тұңғыш роман саналатын «Сұлушаш». Бұл шығарма өз кезеңінде әдебиетке тың тыныс әкеліп, бірнеше буын оқырманды сұлулыққа, сөз қадірін ұғынуға тәрбиеледі.

Романның өміршеңдігі оның фольклорлық тамырымен де байланысты. Халық арасындағы жыр дәстүрі Сәбитке ерте сіңді: ол эпосты тек оқып қана қоймай, орындаушы ретінде де қалыптасты. Эпос айтушы — шығармашылық тұлға; мәтінді айна-қатесіз қайталаумен шектелмей, көңіл-күй мен орта әсеріне қарай құбылтып отырады.

«Сұлушаш» төңірегінде әр дәуірде түрлі пікір айтылды. Кейбір сындардың астарында фольклорлық эпостан реалистік шығарма жасау мүмкіндігін толық бағамдамау жатты. Дегенмен, фольклорлық бейнелеу тәсілдерінің қолданылуы сол уақыттың әдеби үрдісімен, оқырман талғамымен, авторлық мақсатпен сабақтасып, көркемдік тәсіл ретінде өзін ақтады.

Сәбит Мұқанов отызыншы жылдары сын мақалалар мен әдебиеттанулық еңбектер жазып, қазақ әдебиетінің жанрлық дамуы, әдеби сынның міндеті, поэзия мен прозаның өсу арналары туралы баяндамалар жасады. Эпостық жырлар мен ақындар айтысы жайында зерттеулер жүргізіп, көлемді мақалалар жариялады.

Абай мұрасы туралы еңбектерінде де оның көзқарасы эволюциядан өтті. Бұрынғы кейбір жаңсақ тұжырымдарын кейін түзеп, «Жарқын жұлдыздар» еңбегінде Абай мұрасын ұлы ақын, халық ақыны деңгейінде әділ бағалауға ұмтылды. 1937 жылғы Семей сапары Абайды тереңірек тануына ықпал етті. 1939–1940 жылдардағы академиялық басылымдарға жазған кіріспе сөздерінде Абай туралы пайымын нақтылай түсті.

Жаңа заман поэзиясын қалыптастыруда ол Владимир Маяковскийдің жалынды публицистикалық қуатынан, Максим Горький дәстүрінен үйреніп, оны ұлттық поэтикалық топыраққа бейімдеді. Нәтижесінде саяси лирикасының идеялық-көркемдік сапасы артып, түр мен мазмұн тұтастығын жетілдіруге ден қойды.

1940 жылы Семейге қайта келіп, Абайдың 95 жылдық мерейтойына арналған шараларға қатысып, ұйымдастыру жұмыстарына араласты. Бұл кезеңде Абайтанудағы бағыты айқындалып, жүйелене түсті. 1945 жылы Абайдың 100 жылдық мерейтойы қарсаңындағы жұмыстар да осы үрдістің жалғасы болды.